Çocuklarda Öz Yeterlilik Nasıl Gelişir?

Ebeveynler çocuklarının kendi gücünü fark etmesine nasıl destek olabilir?

Çocukların kendilerine güvenmeleri yalnızca cesaretlendirici sözler duymalarıyla gelişmez. Bir işi denemeleri, zorlandıklarında farklı yollar aramaları ve kendi çabalarının bir sonucu değiştirebildiğini görmeleri de gerekir.

Psikolojide öz yeterlilik, kişinin karşılaştığı bir durumla baş edebileceğine ve gerekli adımları atabileceğine ilişkin inancını ifade eder. Çocuk açısından bu inanç, “Her şeyi başarabilirim” düşüncesinden çok, “Zorlansam da ne yapabileceğimi araştırabilirim” duygusuna yakındır.

Öz yeterlilik duygusu gündelik hayatın içindeki küçük deneyimlerle gelişir. Çocuğun kendi giysisini giymeye çalışması, bir arkadaşlık sorununu konuşması, ödevini planlaması veya yeni bir ortama uyum sağlaması bu deneyimlere örnek olabilir.

Çocuğun denemesine alan açmak

Ebeveynlerin çocuklarına yardım etmek istemesi son derece doğaldır. Ancak yardımın biçimi, çocuğun yaşadığı deneyimi değiştirebilir.

Çocuk zorlandığında işi hemen onun adına yapmak, kısa süre içinde sorunu çözebilir. Buna karşılık çocuk, kendi yöntemini deneme ve neleri yapabildiğini görme fırsatını kaçırabilir.

Bu nedenle yardım etmeden önce kısa bir süre beklemek yararlı olabilir. Beklemek, çocuğu yalnız bırakmak anlamına gelmez. Ebeveyn yakınında kalabilir, süreci izleyebilir ve çocuğun gerçekten hangi noktada desteğe ihtiyaç duyduğunu anlamaya çalışabilir.

Şu sorular çocuğun çözüm üretmesine alan açabilir:

1. “Şimdiye kadar neler denedin?”
2. “Sence başka nasıl yapabilirsin?”
3. “Hangi kısmında yardıma ihtiyacın var?”
4. “Birlikte düşünmemizi ister misin?”

Bu yaklaşım, çözümün tamamen yetişkinden gelmesi yerine çocuğun da sürecin içinde kalmasını sağlar.

Genel övgü yerine somut geri bildirim

Çocukların çabalarının görülmesi önemlidir. Bununla birlikte “Sen çok zekisin” veya “Sen zaten her şeyi yaparsın” gibi genel ifadeler, çocuğun hangi davranışının işe yaradığını anlamasına her zaman yardımcı olmayabilir.

Somut geri bildirimler, çocuğun kendi sürecini fark etmesini kolaylaştırır:

1. “İlk yol işe yaramayınca başka bir yol denedin.”
2. “Zorlanmana rağmen bir süre daha devam ettin.”
3. “Yardıma ihtiyaç duyduğun kısmı fark ettin.”
4. “Geçen sefer yapamadığın bölümü bu kez tamamlayabildin.”

Böylece çocuk başarıyı değişmez bir özelliğine değil; kullandığı yöntemlere, gösterdiği çabaya ve ihtiyaç duyduğunda destek alabilmesine bağlayabilir.

Yaşına uygun sorumluluk vermek

Öz yeterliliğin gelişebilmesi için çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun sorumluluklar üstlenmesi gerekir.

Küçük bir çocuk oyuncaklarını toplarken hangi köşeden başlayacağına karar verebilir. Okul çağındaki bir çocuk çantasını hazırlayabilir veya ödev saatini planlamaya katılabilir. Daha büyük bir çocuk ise karşılaştığı bir sorunu nasıl konuşacağı üzerine düşünebilir.

Sorumluluğun çocuğun kapasitesinin çok üzerinde olması çaresizlik yaratabilir. Her işin yetişkin tarafından üstlenilmesi ise çocuğun kendi gücünü deneyimlemesini engelleyebilir. Burada amaç, çocuğun yapabileceği kısmı ona bırakmak ve zorlandığı noktada ulaşılabilir olmaktır.

Zorlanmayı başarısızlık olarak görmemek

Çocukların bütün denemeleri başarıyla sonuçlanmaz. Bazı işler yarım kalabilir, bazı çözümler işe yaramayabilir ve çocuk yeniden denemek istemeyebilir.

Bu anlarda yapılan davranış ile çocuğun kimliği arasındaki ayrımı korumak önemlidir.

Bir konuda zorlanmak, yetersiz olmak anlamına gelmez. Bir hata yapmak da çocuğun değerini azaltmaz. Ebeveynin kullandığı dil, çocuğun başarısızlığı nasıl yorumlayacağını etkileyebilir.

“Bunu yapamıyorsun” yerine “Bu bölüm henüz zor geliyor” demek, yaşanan güçlüğü değişebilir bir durum olarak ele alır.

Çocuğun zamanla öğrenmesi gereken önemli ayrımlardan biri şudur:

“Şu anda yapamıyorum” ile “Ben yapamam” aynı şey değildir.

Destek ile bağımsızlık birlikte gelişebilir

Bağımsızlık, çocuğun hiçbir yardıma ihtiyaç duymaması anlamına gelmez. Kendi başına deneyebilmesi kadar, ihtiyaç duyduğunda yardım isteyebilmesi de sağlıklı gelişimin bir parçasıdır.

Çocuk, yetişkinin her sorunu onun adına çözmeyeceğini ancak gerçekten ihtiyaç duyduğunda yanında olacağını deneyimlediğinde hem kendi gücünü hem de ilişkiden destek alabilme kapasitesini tanır.

Öz yeterlilik duygusu büyük konuşmalardan çok bu küçük deneyimlerin içinde gelişir: Denemesine izin verildiğinde, çabası fark edildiğinde, hatası kimliğine dönüştürülmediğinde ve zorlandığı sırada bütünüyle yalnız bırakılmadığında.

Bir çocuğun kendine inanmayı öğrendiği yer, çoğu zaman kendi adımlarını atabildiği ve düştüğünde dönebileceği güvenli bir ilişkidir..