Çocuğum Okula Gitmek İstemiyor: Ne yapmalı?

Sabah 07.00. Alarm çalıyor, çocuğunuz yorganın altından çıkmıyor. Karnı ağrıyor, başı ağrıyor ya da hiçbir şey söylemeden sessizce ağlıyor. Siz hem işe yetişmeye çalışıyorsunuz hem de içinizden bir ses “Ne yapıyorum ben, nerede yanlış yaptım?” diye soruyor.
Önce şunu söyleyeyim: Bu sizin suçunuz değil, çocuğunuz da sizi zorlamaya çalışmıyor. Okula gitmek istememek, çoğu zaman çocuğun sözle anlatamadığı bir şeyin dışarı vuruluşu. Konuşmaya hazırsanız, birlikte bakalım.
Okula gitmemek tembellik değil
Alanyazında bu duruma “okul reddi davranışı” deniyor. Çocuğun okula gitmeyi reddetmesini, okulda gün boyu kalmakta zorlanmasını ya da okul düşüncesinden yoğun korku duymasını kapsayan geniş bir tanım bu (Kearney, 2008). Yani “bir gün keyfi yok” durumundan, haftalarca süren bir direnişe kadar uzanan bir yelpaze var.
İşin güzel tarafı, çocuğun davranışının arkasında bir sebep var ve o sebebi birlikte bulabiliriz. Önemli olan, davranışı bastırmak değil, ne anlatmaya çalıştığını duymak.
Neden istemiyor olabilir?
Her çocuğun hikâyesi farklı, ama bazı sebepler sık karşımıza çıkıyor.
Ayrılık kaygısı. Özellikle küçük yaşlarda çocuk, siz yokken bir şey olacak diye korkabilir. “Ya anneme bir şey olursa?” ya da “Ya beni almaya gelmezlerse?” gibi düşünceler, çocuğun içinde sizin göremediğiniz bir şekilde dolaşıyor olabilir. Türkiye’de de çocuk psikiyatrisi kliniklerine okul korkusu yakınmasıyla gelen çocuklarda ayrılık kaygısı ayrı bir başlık olarak ele alınıyor (Özcan, Kılınç ve Aysev, 2006).
Arkadaş ilişkileri. Bir arkadaşıyla küsmek, dışlanmak, alay edilmek ya da hiç arkadaş edinememek bir çocuk için okulu dayanılmaz hâle getirebilir. Bazen de iş akran zorbalığına kadar gider ve çocuk bunu anlatmaya utanır.
Başarı ve sınav baskısı. “Yanlış yaparsam ne olur, sınıfta rezil olursam ne olur?” Özellikle ilkokul sonrası ve ergenlikte, değerlendirilme korkusu okul isteksizliğinin arkasında çok sık yatıyor.
Öğretmenle yaşanan zorluk. Azarlandığını, anlaşılmadığını ya da haksızlığa uğradığını düşünen bir çocuk, o sınıfa girmek istemeyebilir.
Evdeki değişiklikler. Taşınma, yeni kardeş, ebeveynler arasında gerginlik, yas ya da kayıp gibi durumlar çocuğun güven duygusunu sarsabilir ve bu okula yansıyabilir.
Araştırmalar, kaygı kaynaklı okul reddinin depresyon ve ayrılık kaygısıyla ilişkili olabildiğini gösteriyor (Egger, Costello ve Angold, 2003). Bu yüzden “geçer gider” demek yerine, çocuğunuzun gerçekten ne yaşadığına bakmak değerli.
Bir de şu var: Çocuk okula gitmeyince evde ilgi görüyor, oyun oynuyor ya da keyifli vakit geçiriyorsa, bu davranış kendini pekiştirebiliyor (Kearney ve Silverman, 1990). Yani bazen sebep korku, bazen de bu kaçınmanın “işe yaramış” olması. Her ikisi de çok insani.
Yaşa göre nasıl görünür?
Küçük çocuklar genelde ağlayarak, yapışarak ve karın ağrısından yakınarak anlatır. İlkokul çağındaki çocuk “Bugün hasta gibiyim” ya da “Sınıfta kimse benimle oynamıyor” diyebilir. Ergen ise çoğu zaman sessizleşir. Sabah kalkamaz, bazı derslerden kaçar, odasına kapanır, sorduğunuzda “İyiyim ya” der. Susmak da bir iletişim biçimi, sadece biraz daha zor çözülen bir tür.
Evde neler deneyebilirsiniz?
Önce doğru anı bulun. Sabah telaşında, ayakkabı giyilirken konuşmaya çalışmayın. Akşam, sakin bir anda şöyle başlayabilirsiniz: “Son zamanlarda okula gitmek zorlaşmış gibi geliyor, seni neyin zorladığını merak ediyorum.” Cevap kısa gelirse üstelemeyin. Kapıyı açık bırakın; bazen çocuk ertesi gün ya da bir hafta sonra konuşur.
Duyguyu duyun, çözümü sonra düşünün. “Saçmalama, korkulacak bir şey yok” demek hepimizin refleksi, ama çocuk bunu “demek ki hissettiğim şey yanlış” diye duyabilir. “Bu senin için zor görünüyor, seni anlıyorum” cümlesi, çocuğun sizinle kalmasını sağlar. Çözüm, bu duyulma hissinden sonra geliyor.
Küçük adımlarla ilerleyin. Büyük hedef çocuğu korkutur. “Bütün hafta gideceksin” yerine “Bugün kapıya kadar birlikte gidelim” ya da “Önce ilk iki ders” gibi ulaşılabilir hedefler koyun. Çözüm odaklı çalışırken en sevdiğim sorulardan biri şu: “Okulun en az zorlayan anı hangisi?” Çocuk bir an bulduğunda, o anı biraz daha büyütmek için birlikte düşünebilirsiniz. Küçük bir adım, çoğu zaman büyük bir kapıyı aralar.
Evde kalmayı ödüle çevirmeyin. Okula gitmeyen gün telefon, oyun ve ilgiyle dolarsa çocuk için okuldan kaçınmak daha cazip hâle gelebilir. Evde kalınan gün sakin, sıradan ve biraz sıkıcı olsun. Bunu cezalandırıcı değil, sevgi dolu bir sınır olarak yapabilirsiniz.
Sabah rutinini yumuşatın. Düzenli uyku, telaşsız bir hazırlık ve kısa bir veda ritüeli çok işe yarar. Veda uzadıkça kaygı da uzayabilir; kısa, sıcak ve kararlı bir veda genellikle daha iyi çalışır. Mesela aranızda küçük bir el sıkışma ya da gizli bir işaret olabilir.
Okulla yan yana yürüyün. Rehber öğretmenle ve sınıf öğretmeniyle görüşün. Çocuğun gün içinde yaşadıklarını ve sizin evde gördüklerinizi paylaşmak, aynı tarafta durmanızı kolaylaştırır. Okulu bir karşı taraf değil, ortak olarak görmek çocuğa da güven verir.
Kendinize de nazik olun. Bu süreç ebeveyn için yorucu. Sinirlendiğiniz, çaresiz hissettiğiniz günler olacak, bu çok normal. Sakin kalamadığınız bir sabah, her şeyi bozmuş olmuyorsunuz.
Ne zaman bir uzmana başvurmalı?
Bazen evdeki adımlar yetmez ve bu da sorun değil. Şu durumlarda bir psikolog ya da çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanıyla görüşmenizi öneririm:
• Okula gitmeme birkaç haftadır sürüyorsa
• Sabahları tekrarlayan karın ağrısı, baş ağrısı ya da bulantı varsa ve hafta sonu ya da tatilde düzeliyorsa
• Çocuk okulla ilgili her şeyden belirgin şekilde kaçınıyorsa
• Uyku, iştah, ruh hali ya da arkadaş ilişkilerinde belirgin bir değişiklik fark ediyorsanız
• Akran zorbalığından şüpheleniyorsanız
• Çocuk kendine zarar vermekten ya da “keşke olmasam” gibi düşüncelerden bahsediyorsa; bu durumda beklemeden destek alın
Bu yazı tanı koymak için değil, size bir fikir vermek için yazıldı. Her çocuğun hikâyesi farklı.
Okula gitmek istemeyen bir çocuk, genellikle “yardım istiyorum” demenin yolunu arıyordur. Onu dinlemek, küçük adımlarla ilerlemek ve gerektiğinde destek almak hem çocuğun hem sizin yükünüzü hafifletir. Bu süreci yaşıyorsanız yalnız olmadığınızı bilin, birlikte bir yol haritası çıkarabiliriz. Online görüşmeler için profilimden bana ulaşabilirsiniz.
Psikolog Alanur Yıldız
Kaynakça
Egger, H. L., Costello, E. J., & Angold, A. (2003). School refusal and psychiatric disorders: A community study. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 42(7), 797–807. https://doi.org/10.1097/01.CHI.0000046865.56865.79
Kearney, C. A. (2008). School absenteeism and school refusal behavior in youth: A contemporary review. Clinical Psychology Review, 28(3), 451–471. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2007.07.012
Kearney, C. A., & Silverman, W. K. (1990). A preliminary analysis of a functional model of assessment and treatment for school refusal behavior. Behavior Modification, 14(3), 340–366. https://doi.org/10.1177/01454455900143007
Özcan, Ö., Kılınç, B. G., & Aysev, A. (2006). Okul korkusu yakınması olan çocukların ana babalarında ruhsal bozukluklar. Türk Psikiyatri Dergisi, 17(3), 173–180.


