Çocuklar Söylediklerimizle Yaptıklarımız Arasında

Bir çocuğa sakin olmasını söyleyebiliriz. Fakat çocuk sakinliği yalnızca bu cümleden öğrenmez. Süt bardağı devrildiğinde, evden çıkmak üzereyken bir şey kaybolduğunda ya da planımız aniden değiştiğinde bizim ne yaptığımıza da bakar.

O anda sesimiz yükseliyor mu? Hemen birini mi suçluyoruz? Yoksa önce durup olanı anlamaya mı çalışıyoruz?

Çocuklar söylenenleri duyar. Yaşananları da izler. Bazen küçük bir davranış, uzun bir açıklamadan daha fazla şey anlatabilir.

Özür yalnızca çocuktan mı bekleniyor?

Çocuğun birini kırdığında özür dilemesini isteriz. Ancak özür dilemeyi yalnızca ondan beklediğimizde, özür yetişkinlerin çocuklardan talep ettiği bir görev gibi görünebilir.

Yetişkin kendi sesini yükselttiğinde, kırıcı konuştuğunda ya da verdiği sözü tutamadığında ne yapıyor?

“Çok sinirliydim” demek yaşananı açıklayabilir fakat tek başına sorumluluğu üstlenmez. “Çok sinirliydim ama sana bu şekilde konuşmam doğru değildi” demek ise duyguyla davranışı birbirinden ayırır.

Çocuk böylece özür dilemenin yalnızca bir kelime söylemek olmadığını görebilir. Özür, davranışının karşısındaki kişide bıraktığı etkiyi fark etmek ve mümkünse ilişkiye yeniden dönmektir.

Bu aynı zamanda çocuğa yetişkinlerin de hata yapabildiğini gösterir. Hata yapmak otoriteyi yok etmez; hatanın sorumluluğunu almak güveni destekleyebilir.

Ekranı bırakmasını isterken

Ekran sınırları birçok evde tartışma konusu olabilir. Çocuktan telefonu ya da tableti bırakmasını istemek gerekebilir. Ancak çocuk, yetişkinlerin ekranla kurduğu ilişkiyi de görür.

Yemek sırasında telefon masada mı? Çocuk bir şey anlatırken bildirimlere bakılıyor mu? Sessiz kaldığımız her anda elimiz telefona mı gidiyor?

Elbette yetişkinin telefonu yalnızca eğlence için kullanmadığı zamanlar vardır. İş, haberleşme, bankacılık ve günlük sorumluluklar da ekranın içinde olabilir. Fakat çocuk her kullanımın nedenini kendiliğinden ayırt edemeyebilir.

“Şimdi işle ilgili bir mesaja cevap vereceğim, ardından telefonu bırakacağım” demek kullanımın amacını görünür kılar. Yemek sırasında telefonları kenara koymak gibi ortak kurallar da sınırın yalnızca çocuğa uygulanmadığını gösterir.

Amaç yetişkinin hiç telefon kullanmaması değildir. Söylediği sınırın kendi hayatındaki karşılığını da düşünmesidir.

Çocuğa hayır deme hakkı tanıyor muyuz?

Çocuğun sınırlarını ifade edebilmesini isteriz. Bir şey istemediğinde bunu söylemesini, rahatsız olduğu bir durumda kendisini korumasını bekleriz.

Fakat günlük hayatta söylediği “hayır”a nasıl yaklaşıyoruz?

Bir yakınına sarılmak istemediğinde ısrar ediyor muyuz? Acıkmadığını söylediğinde bedeninin verdiği işareti hemen geçersiz mi sayıyoruz? Konuşmaya hazır olmadığında onu anlatmaya mı zorluyoruz?

Her “hayır”ın kabul edilmesi mümkün değildir. Uyku, sağlık, güvenlik ve günlük sorumluluklarla ilgili sınırlar yetişkin tarafından korunabilir. Ancak çocuğun istemediğini söyleyebilmesi ile her istediğinin yapılması aynı şey değildir.

“Bunu istemediğini duydum. Yine de bugün doktora gitmemiz gerekiyor” demek hem çocuğun duygusunu görür hem de yetişkin sorumluluğunu korur.

Çocuk böylece sınır koymanın karşısındakini kontrol etmek değil, kendi deneyimini ifade etmek olduğunu öğrenebilir.

Doğruyu söylemesini beklerken

Çocuğa dürüst olmasını söyleriz. Fakat gündelik hayattaki küçük davranışlarımız da onun dürüstlük anlayışına eşlik eder.

Telefonu açmak istemediğimizde çocuktan “Evde yok de”mesini istemek, geç kaldığımızda gerçeği değiştiren bir mazeret üretmek ya da yaptığımız bir hatayı fark edilmemesi için gizlemek çocukta kafa karışıklığı oluşturabilir.

Bu, yetişkinin her ayrıntıyı herkesle paylaşması gerektiği anlamına gelmez. Mahremiyet ile gerçeği değiştirmek aynı şey değildir.

“Şu anda konuşmak istemiyorum, daha sonra geri döneceğim” demek hem sınırı hem dürüstlüğü birlikte taşıyabilir. Çocuk böylece istemediği bir durumdan çıkmak için mutlaka gerçeği değiştirmesi gerekmediğini görebilir.

Kendisini başkalarıyla kıyaslamamasını söylerken

Çocuğun kendisini arkadaşlarıyla veya kardeşleriyle kıyaslamasını istemeyiz. Ancak kendi hayatımız hakkında konuşurken sürekli başkalarının başarılarına bakıyorsak, kıyaslama evin ortak diline dönüşebilir.

“Onlar başardı, ben hâlâ yapamadım” ya da “Herkesin hayatı ne kadar düzenli” gibi cümleler, çocuğa değerin başkalarından ileride olmakla ölçüldüğü izlenimini verebilir.

Kıyasladığımızı fark ettiğimizde bunu saklamak zorunda değiliz. “Kendimi başkalarıyla karşılaştırdığımı fark ettim. Oysa herkesin koşulları ve zamanı farklı” diyebilmek de bir örnektir.

Çocuk böylece zorlayıcı bir düşüncenin fark edilebileceğini ve yeniden değerlendirilebileceğini görür.

Söylediğimizle yaptığımız uyuşmadığında

Hiçbir yetişkin her zaman kendi değerleriyle tam uyumlu davranamaz. Sakinlikten söz ederken sabırsızlanabilir, dürüstlüğü önemserken zor bir konuşmadan kaçabilir veya yardım istemeyi desteklerken bütün yükü tek başına taşımaya çalışabiliriz.

Bu çelişkiler tek başına kötü ebeveyn olduğumuzu göstermez.

Önemli olan, aradaki farkı fark ettiğimizde ne yaptığımızdır. Kendimizi suçlamak yerine yaşananı açıkça ifade edebiliriz:

“Senin sakin konuşmanı isterken ben sesimi yükselttim.”

“Telefonu bırakmanı söyledim ama ben de uzun süredir ekrana bakıyorum.”

“Sana hata yapmanın normal olduğunu söylüyorum fakat kendi hatamda kendime çok sert davrandım.”

Bu cümleler ebeveyni küçültmez. Çocuğa yetişkinlerin de davranışlarını gözden geçirebildiğini gösterir.

Rol model olmak her zaman doğru davranmak değildir. Söylediklerimizle yaptıklarımız arasındaki farkı görebilmek, gerektiğinde geri dönmek ve yeniden denemek de çocuğun öğrenebileceği değerli bir örnektir.