İlişkilerimizden Neden Aynı Döngüleri Yaşıyoruz?

Neden Hep Benzer İlişkiler Yaşıyoruz? Tekrarlayan İlişki Döngülerinin Psikodinamik Nedenleri Neler?

Bazen hayatımıza giren insanlar değişir ama ilişkilerimizde yaşadığımız duygular pek değişmez.

Bir ilişkide yeterince sevilmediğimizi hissederiz, diğerinde anlaşılmadığımızı düşünürüz. Kimi zaman terk edilmekten korkar, kimi zaman yakınlık arttığında uzaklaşma ihtiyacı duyarız. Farklı kişilerle kurduğumuz ilişkiler, bir süre sonra şaşırtıcı derecede tanıdık bir noktaya gelebilir.

Peki, neden bazı ilişki deneyimleri hayatımızda tekrar tekrar karşımıza çıkar? Neden bizi mutsuz eden ilişki biçimlerinden uzaklaşmak bazen düşündüğümüz kadar kolay olmaz?

Bu sorulara psikodinamik yaklaşım, yalnızca partner seçimlerimiz üzerinden değil; bilinçdışı süreçlerimiz, erken dönem ilişki deneyimlerimiz, içsel çatışmalarımız ve duygusal ihtiyaçlarımız üzerinden yanıt arar.

Çünkü bazen bir ilişkide yalnızca karşımızdaki insanla değil, geçmiş ilişkilerimizden taşıdığımız beklentilerle de karşılaşırız.

1. Tekrarlama Zorlantısı: Neden Bize Acı Veren Deneyimler Tekrar Eder?

Psikanalitik kuramın kurucusu Sigmund Freud, insanların kimi zaman kendilerine sıkıntı veren yaşantıları farklı biçimlerde yeniden deneyimlediğini gözlemlemiştir.

Freud, 1920 yılında yayımladığı Haz İlkesinin Ötesinde (Beyond the Pleasure Principle) adlı eserinde bu durumu tekrarlama zorlantısı (repetition compulsion) kavramıyla ele almıştır.

Bu kavram, kişinin geçmişte yaşadığı bazı çatışmaları, duygusal deneyimleri veya ilişki örüntülerini bilinçli olarak istemese de yeniden yaşayabilmesini açıklamak için geliştirilmiştir (Freud, 1920).

Örneğin çocukluk döneminde sevgiyi elde etmek için sürekli çaba göstermesi gerektiğini deneyimleyen bir kişi düşünelim.

Bu kişi yetişkinlikte, duygusal olarak mesafeli bir partnerle ilişki kurduğunda kendisini yeniden sevgi ve yakınlık elde etmeye çalışırken bulabilir.

İlişki içerisinde daha fazla çabaladıkça yorulabilir. Yeterince karşılık alamadığında değersizlik hissedebilir. Ancak bütün bu zorlanmalara rağmen ilişkiden ayrılmakta güçlük çekebilir.

Psikodinamik açıdan böyle bir durumda yalnızca mevcut ilişkiye değil, kişinin geçmişten taşıdığı ilişki beklentilerine de bakılır.

Burada önemli bir ayrım vardır: Tekrarlama zorlantısı, kişinin acı çekmekten hoşlandığı veya bilinçli olarak kendisine zarar veren ilişkileri seçtiği anlamına gelmez.

Bu, belirli tekrarları anlamlandırmak için kullanılan kuramsal bir açıklamadır. Üstelik her tekrarlayan ilişki deneyimi bu kavramla açıklanamaz.

2. İçselleştirilmiş İlişki Deneyimleri: Geçmişimiz Bugünümüzü Nasıl Etkiler?

Psikodinamik yaklaşım içerisinde önemli bir yere sahip olan nesne ilişkileri kuramı, insanların erken dönemde kurdukları ilişkilerin iç dünyalarında nasıl temsil edildiğiyle ilgilenir.

Bu yaklaşımın önemli kuramcılarından W. R. D. Fairbairn, kişiliğin gelişiminde başkalarıyla ilişki kurma ihtiyacının merkezi rolünü vurgulamıştır (Fairbairn, 1952).

Çocukluk döneminde bakım veren kişilerle kurulan ilişkiler, kişinin yalnızca başkalarını nasıl algıladığını değil, ilişkiler içerisinde kendisini nasıl deneyimlediğini de etkileyebilir.

Örneğin bazı kişiler yakın ilişkilerinde şu tür beklentiler geliştirmiş olabilir:

1. "Birini seversem sonunda beni terk eder."
2. "İhtiyaçlarımı söylersem karşımdaki kişi benden uzaklaşır."
3. "Sevilmek için sürekli fedakârlık yapmalıyım."
4. "Birine tamamen güvenirsem incinirim."

Bu beklentiler her zaman açık ve bilinçli düşünceler biçiminde bulunmaz. Bazen kişi bunları doğrudan ifade edemese de ilişkilerindeki duygusal tepkiler aracılığıyla yaşayabilir.

Örneğin geçmiş ilişkilerinde duygularının önemsenmediğini deneyimleyen biri, yetişkinlikte ihtiyaçlarını ifade etmekte zorlanabilir. Karşısındaki kişiden destek beklerken aynı zamanda reddedilmekten korkabilir.

Böylece kişi bir yandan yakınlık isterken diğer yandan bu yakınlığa ulaşmasını zorlaştıran davranışlar sergileyebilir.

Geçmişteki ilişkilerimiz, bugünkü ilişkilerimizin değişmez bir kopyasını oluşturmaz. Ancak bazı beklentilerimizin ve duygusal tepkilerimizin gelişiminde rol oynayabilir.

3. Aktarım: Geçmişteki Duygularımızı Bugünkü İlişkilerimize Taşımak

Psikodinamik yaklaşımın temel kavramlarından biri de aktarım (transference) kavramıdır.

Aktarım, geçmişte bizim için önemli kişilerle yaşadığımız ilişkilerden kaynaklanan duygu, beklenti ve tepkilerin günümüzdeki başka ilişkilerde yeniden ortaya çıkmasıyla ilgilidir.

Bu süreç özellikle psikoterapi ilişkisi içerisinde incelenmekle birlikte, gündelik ilişkilerde yaşanan bazı örüntüleri anlamlandırmak açısından da kullanılabilir.

Andersen ve Chen (2002), önemli kişilere ilişkin zihinsel temsillerimizin yeni insanlarla kurduğumuz ilişkilerde etkinleşebileceğini açıklayan bir model ortaya koymuştur.

Örneğin partnerinizin mesajınıza birkaç saat cevap vermediğini düşünelim.

Bu durum bir kişi için sıradan bir gecikme olarak değerlendirilebilirken başka biri için yoğun bir terk edilme korkusunu harekete geçirebilir.

Kişi kendisini değersiz hissedebilir, partnerinin artık onu sevmediğini düşünebilir veya ilişkisinin sona ereceğine dair kaygı yaşayabilir.

Burada yaşanan duygunun yoğunluğu, yalnızca o an gerçekleşen olayla değil, kişinin önceki ilişki deneyimleriyle de bağlantılı olabilir.

Ancak bu, partnerin davranışının önemsiz olduğu anlamına gelmez. Gerçekten ilgisiz veya güven vermeyen bir ilişki içinde bulunmak da kaygıyı artırabilir.

Psikodinamik değerlendirmede önemli olan, geçmişten taşınan beklentiler ile mevcut ilişkinin gerçek koşullarını birbirinden ayırt edebilmektir.

4. Bilinçdışı Çatışmalar: Hem Yakınlık İsteyip Hem de Yakınlıktan Korkmak

İnsanların ilişkilerinde yaşadığı güçlükler bazen birbirine zıt duygusal ihtiyaçlardan kaynaklanabilir.

Bir yanımız sevilmek, anlaşılmak ve yakınlık kurmak isterken başka bir yanımız incinmekten, reddedilmekten veya bağımsızlığımızı kaybetmekten korkabilir.

Psikodinamik yaklaşım, bu tür karşıt istek ve korkuları içsel çatışmalar çerçevesinde değerlendirebilir.

Örneğin bir kişi ilişkisinin başlangıcında yoğun bir yakınlık arayabilir. Partneriyle sık görüşmek, sürekli iletişim kurmak ve duygusal olarak güvende hissetmek isteyebilir.

Ancak ilişki derinleştiğinde, bu kez kendisini baskı altında hissedebilir.

Yakınlık ihtiyacı devam etmesine rağmen mesafe koymaya başlayabilir.

Dışarıdan bakıldığında bu davranış tutarsız görünebilir. Oysa kişinin iç dünyasında yakınlık arzusu ile yakınlığın yaratabileceği kırılganlıktan korunma ihtiyacı arasında bir çatışma yaşanıyor olabilir.

Bu çatışmalar karşısında çeşitli savunma mekanizmaları devreye girebilir.

Örneğin kişi incinme olasılığından korunmak için duygularını bastırabilir, ilişkiden uzaklaşabilir veya partnerini başlangıçta aşırı idealize edip sonrasında yoğun biçimde değersizleştirebilir.

Savunma mekanizmaları her zaman işlevsiz değildir. Ancak katı ve tekrarlayıcı hâle geldiklerinde yakın ilişkilerde güçlükler yaratabilir.

5. Farklı İnsanlar, Benzer Duygular: İlişki Döngüsü Nasıl Oluşur?

Psikodinamik psikoterapi alanında Lester Luborsky tarafından geliştirilen Temel Çatışmalı İlişki Teması (Core Conflictual Relationship Theme – CCRT) yaklaşımı, tekrar eden ilişki örüntülerini incelemek için sistematik bir çerçeve sunar.

Bu yaklaşımda üç temel unsur değerlendirilir:

1. Kişinin ilişkideki arzusu veya ihtiyacı: Karşısındaki kişiden ne bekliyor?
2. Karşısındaki kişinin algılanan tepkisi: Diğer kişinin nasıl karşılık verdiğini düşünüyor veya deneyimliyor?
3. Kişinin kendi tepkisi: Bu durum karşısında ne hissediyor ve nasıl davranıyor?

(Luborsky & Crits-Christoph, 1989)

Örneğin bir kişi ilişkilerinde anlaşılmak ve önemsenmek istiyor olabilir.

Partnerinden beklediği ilgiyi göremediğinde reddedildiğini düşünebilir. Bu düşünce yoğun kaygı yarattığında partnerinden sürekli güvence istemeye başlayabilir.

Partneri bu durum karşısında geri çekildiğinde kişinin başlangıçtaki terk edilme korkusu daha da güçlenebilir.

Böylece ilişkide şu döngü ortaya çıkabilir:

Yakınlık ihtiyacı → Reddedilme beklentisi → Yoğun güvence arayışı → Partnerin uzaklaşması → Terk edilme korkusunun güçlenmesi

Elbette bu yalnızca örnek bir ilişki örüntüsüdür. Her ilişkide aynı süreç yaşanmaz ve ortaya çıkan sonuç iki kişinin davranışlarıyla birlikte şekillenir.

Psikodinamik bakış açısından önemli olan, yalnızca ilişkinin nasıl sonuçlandığı değil, kişinin bu süreç içerisinde hangi duygusal konumu tekrar tekrar deneyimlediğidir.

Belki kişi her ilişkisinde terk edildiğini hissediyordur. Belki sürekli kendisini kanıtlamak zorunda kalıyordur. Belki de yakınlaştığı herkesten bir süre sonra uzaklaşma ihtiyacı duyuyordur.

Tekrar eden bu duygusal deneyimlerin anlaşılması, kişinin ilişki biçimini daha derinlemesine değerlendirmesine yardımcı olabilir.

6. Tanıdık Olan Neden Bazen Güvenli Gibi Hissedilir?

Bir ilişki dinamiğinin tanıdık olması, onun mutlaka sağlıklı olduğu anlamına gelmez.

Ancak geçmiş deneyimlerimizle örtüşen ilişki biçimleri bazen daha öngörülebilir gelebilir.

Örneğin duygusal yakınlığın sınırlı olduğu bir ortamda büyüyen kişi, yetişkinlikte mesafeli ilişkileri daha tanıdık bulabilir.

Buna karşılık açık iletişim, duygusal erişilebilirlik ve karşılıklı ilgi içeren bir ilişki başlangıçta alışılmadık hissettirebilir.

Buradan herkesin çocukluğuna benzeyen partnerleri seçtiği sonucu çıkarılmamalıdır.

Araştırmalar, erken bağlanma deneyimlerinin sonraki ilişkiler üzerinde belirli ölçüde etkili olabildiğini, ancak bu örüntülerin yaşam boyunca değişmez olmadığını göstermektedir (Fraley, 2002).

Dolayısıyla bir kişinin geçmişi, gelecekteki bütün ilişkilerini belirleyen sabit bir senaryo değildir.

Yeni ilişkiler, güvenli deneyimler, kişisel gelişim ve psikoterapi süreçleriyle ilişkisel beklentiler zaman içerisinde değişebilir.

7. Psikodinamik Psikoterapi Tekrarlayan İlişki Döngülerini Nasıl Ele Alır?

Psikodinamik psikoterapide amaç, kişiye yalnızca hangi partnerleri seçmesi gerektiğini söylemek değildir.

Daha temel bir soru üzerinde çalışılır:

"Kişi ilişkilerinde kendisini tekrar tekrar hangi duygusal deneyimin içinde buluyor ve bu örüntü nasıl oluşuyor?"

Terapi sürecinde kişinin geçmiş ve güncel ilişkileri, yakınlık beklentileri, kaygıları, savunma mekanizmaları ve içsel çatışmaları birlikte değerlendirilebilir.

Bazen kişi ilişkilerinde sürekli geri planda kaldığını fark eder. Bazen sevilmek için kendisinden vazgeçtiğini, bazen de reddedilmekten korunmak amacıyla yakınlığı kendisinin engellediğini görebilir.

Psikoterapi içerisinde yalnızca bu örüntülerin fark edilmesi değil, duygusal olarak anlaşılması ve farklı ilişki biçimlerinin geliştirilebilmesi de önemlidir.

Fonagy ve Target (1997), kişinin kendisinin ve başkalarının davranışlarını zihinsel durumlar üzerinden anlayabilmesiyle ilgili olan zihinselleştirme kapasitesinin gelişiminde erken ilişkilerin rolüne dikkat çekmiştir.

Bu çerçevede kişi, yoğun bir duygu yaşadığında yalnızca "Ne hissediyorum?" sorusunu değil, "Bu duyguyu nasıl anlamlandırıyorum ve karşımdaki kişinin davranışına hangi anlamı yüklüyorum?" sorusunu da araştırabilir.

Psikodinamik psikoterapi, bu tür süreçlerin daha ayrıntılı biçimde ele alınabildiği bir çalışma alanı sunar.

8. İlişki Döngülerimizi Fark Etmek İçin Kendimize Neler Sorabiliriz?

Tekrarlayan ilişkisel deneyimleri anlamaya çalışırken şu sorular üzerinde düşünmek yararlı olabilir:

1. İlişkilerimde en sık hangi duyguyu yaşıyorum? Terk edilme korkusu, değersizlik, yalnızlık veya anlaşılmama hissi mi?
2. Yakınlık kurduğumda kendimi nasıl hissediyorum? Güvende mi, yoksa kırılgan ve tehdit altında mı?
3. Bir ilişkide sevilmek ve kabul görmek için neler yapmam gerektiğine inanıyorum?
4. Karşımdaki kişinin davranışlarına verdiğim tepkiler, geçmişte yaşadığım başka ilişkileri hatırlatıyor mu?
5. İlişkilerimde kendi ihtiyaçlarımı ve sınırlarımı ne kadar ifade edebiliyorum?

Bu soruların tek bir doğru yanıtı yoktur. Amaç, kendimize psikolojik bir tanı koymak değil, ilişkilerimizde tekrarlayan duygusal deneyimlere daha dikkatli bakabilmektir.

Ayrıca her ilişki sorununun kişinin bilinçdışı süreçlerinden kaynaklanmadığı unutulmamalıdır. Partnerin davranışları, ilişkideki karşılıklılık, iletişim biçimi ve yaşam koşulları da belirleyicidir.

Özellikle şiddet, manipülasyon veya istismar içeren ilişkilerde sorumluluğu kişinin geçmişine ya da bilinçdışı seçimlerine yüklemek doğru değildir.

Sonuç: Geçmişimizi Anlamak, Geleceğimizi Değiştirmek İçin Bir Başlangıç Olabilir

Bazen farklı insanlarla kurduğumuz ilişkilerde kendimizi benzer duyguların içerisinde buluruz.

Değişen partnerlere rağmen aynı korkuları yaşayabilir, benzer hayal kırıklıkları hissedebilir veya tanıdık çatışmaların tekrarlandığını fark edebiliriz.

Psikodinamik yaklaşım, bu deneyimlerin bazılarını bilinçdışı süreçlerimiz, geçmişten taşıdığımız ilişki temsilleri ve içsel çatışmalarımız üzerinden anlamaya çalışır.

Ancak geçmiş deneyimlerimizin bugünümüzü etkilemesi, geleceğimizin de aynı şekilde devam edeceği anlamına gelmez.

Tekrarlayan ilişki döngülerini anlamak, kendimizi suçlamak veya bütün sorumluluğu üzerimize almak için değil; duygusal ihtiyaçlarımızı, beklentilerimizi ve ilişki kurma biçimlerimizi daha iyi tanımak için önemlidir.

Belki de bazen sormamız gereken soru yalnızca "Neden hep aynı insanlarla karşılaşıyorum?" değildir.

"Farklı insanlarla ilişki kurarken kendimi neden tekrar tekrar aynı duyguların içinde buluyorum?" sorusu da önemli bir başlangıç olabilir.

Çünkü değişim bazen başka bir insanla tanışmaktan önce, kendi iç dünyamızda tekrar eden ilişki örüntülerini anlamakla başlar.

Bu içerik psikoeğitim amacıyla hazırlanmıştır. Psikodinamik kurama ait kavramlar, bütün ilişki deneyimlerini açıklayan kesin bilimsel yasalar değildir. Yazı bireysel psikolojik değerlendirme, tanı veya psikoterapi yerine geçmez.

Kaynakça

1. Freud, S. (1920). Beyond the Pleasure Principle (Haz İlkesinin Ötesinde). International Psycho-Analytical Press. Eserin İngilizce çevirisi
2. Fairbairn, W. R. D. (1952). Psychoanalytic Studies of the Personality. Routledge. Yayınevi kaydı
3. Luborsky, L., & Crits-Christoph, P. (1989). A relationship pattern measure: The core conflictual relationship theme. Psychiatry, 52(3), 250–259. https://doi.org/10.1080/00332747.1989.11024448
4. Andersen, S. M., & Chen, S. (2002). The relational self: An interpersonal social-cognitive theory. Psychological Review, 109(4), 619–645. https://doi.org/10.1037/0033-295X.109.4.619
5. Fonagy, P., & Target, M. (1997). Attachment and reflective function: Their role in self-organization. Development and Psychopathology, 9(4), 679–700. https://doi.org/10.1017/S0954579497001399
6. Fraley, R. C. (2002). Attachment stability from infancy to adulthood: Meta-analysis and dynamic modeling of developmental mechanisms. Personality and Social Psychology Review, 6(2), 123–151. https://doi.org/10.1207/S15327957PSPR0602_03
7. Levine, H. B. (2020). The compulsion to repeat: An introduction. The International Journal of Psychoanalysis, 101(6), 1162–1171. https://doi.org/10.1080/00207578.2020.1815541