Neden Hep Benzer İlişkiler Yaşıyoruz?

Erken dönem şemalarımız ilişkilerimizi nasıl etkiliyor?

Hiç farklı kişilerle başladığınız ilişkilerde benzer duyguları tekrar tekrar yaşadığınızı fark ettiniz mi? Başlangıçta her şey yolunda giderken zamanla kendinizi yine değersiz, anlaşılmamış, terk edilmekten korkan ya da ilişkinin bütün yükünü taşıyan kişi olarak buluyor olabilirsiniz.

Kişiler değişse de yaşadığınız hayal kırıklıkları, çatışmalar ve duygusal tepkiler birbirine benziyorsa aklınıza şu soru gelebilir: Neden hep benzer ilişkiler yaşıyorum?

Bu sorunun tek bir yanıtı yok. Ancak Şema Terapi, ilişkilerimizde tekrar eden örüntüleri anlamak için önemli bir bakış açısı sunuyor. Geçmiş deneyimlerimizden öğrendiğimiz bazı düşünce ve duygu kalıpları, bugün kendimizi nasıl algıladığımızı, başkalarından ne beklediğimizi ve ilişkilerde nasıl davrandığımızı etkileyebiliyor.

Peki, geçmişte öğrendiğimiz bu kalıplar bugünkü ilişkilerimizde nasıl ortaya çıkıyor?

Şema Terapi Nedir?

Jeffrey Young tarafından geliştirilen Şema Terapi, kişinin uzun süredir devam eden duygusal ve kişilerarası güçlüklerini anlamaya odaklanan bir psikoterapi yaklaşımıdır.

Bu yaklaşımın temel kavramlarından biri olan erken dönem uyum bozucu şemalar, kişinin kendisi, diğer insanlar ve dünya hakkında geliştirdiği; düşüncelerini, duygularını ve davranışlarını etkileyebilen kalıcı örüntülerdir.

Çocukluk ve ergenlik dönemindeki deneyimler, duygusal ihtiyaçların karşılanma biçimi ve kişinin yaşamı boyunca karşılaştığı olaylar bu şemaların gelişiminde rol oynayabilir.

Örneğin, çocukken duygusal ihtiyaçları yeterince karşılanmayan bir kişi, yetişkinlikte de yakın ilişkilerinde anlaşılmayacağını veya ihtiyaçlarının karşılanmayacağını düşünebilir. Başka bir kişi ise kabul görmek için sürekli uyum sağlaması gerektiğine inanabilir.

Bu inançlar her zaman bilinçli değildir. Bazen yalnızca belirli durumlarda ortaya çıkan yoğun duygular, tekrarlayan ilişki çatışmaları veya benzer hayal kırıklıkları aracılığıyla kendilerini gösterirler.

İlişkilerimizi Etkileyebilen Şemalar Nelerdir?

Şema Terapi kapsamında tanımlanan bazı şemalar, yakın ilişkilerde yaşanan güçlükleri anlamlandırmak açısından özellikle önemlidir.

1. Terk Edilme Şeması: Kaybetme Korkusuyla Yaşamak

Terk edilme şeması belirgin olan kişiler, yakın oldukları insanların kendilerinden uzaklaşacağına, ilişkiyi bitireceğine veya duygusal olarak istikrarsız davranacağına ilişkin yoğun bir beklenti taşıyabilir.

Partnerin geç cevap vermesi, planların değişmesi ya da kısa süreli bir mesafe koyması, terk edilme korkusunu harekete geçirebilir.

Bu durumda kişi sürekli güvence arayabilir, ilişkinin geleceğini sorgulayabilir veya karşısındaki kişinin davranışlarını bir ayrılık işareti olarak yorumlayabilir. Bazı kişiler ise incinme ihtimalinden korunmak için ilişkiden uzaklaşmayı tercih edebilir.

Burada önemli olan, kişinin yaşadığı korkunun yalnızca geçmiş deneyimleriyle açıklanamayacağıdır. Partnerin güncel davranışları ve ilişkinin gerçek koşulları da değerlendirilmelidir.

2. Duygusal Yoksunluk Şeması: İhtiyaçlarının Karşılanmayacağını Düşünmek

Duygusal yoksunluk şeması, kişinin anlayış, ilgi, yakınlık veya duygusal destek ihtiyaçlarının yeterince karşılanmayacağına ilişkin beklentisiyle ilişkilidir.

Bu şema belirgin olduğunda kişi, ilişkide kendisini yalnız hissedebilir ancak ihtiyaçlarını dile getirmekte zorlanabilir. Duygusal açıdan ulaşılması güç bir partnerle birlikteyken yaşadığı yalnızlığı tanıdık bir deneyim olarak algılayabilir.

“Ben zaten kimseden çok fazla şey beklememeliyim.” düşüncesi, kişinin ihtiyaçlarını geri plana atmasına neden olabilir.

Zamanla kişi, ilişkide ihtiyaçlarının karşılanmadığını hissettikçe yakın ilişkilerin zaten böyle olduğuna dair inancı güçlenebilir.

Ancak duygusal yoksunluk hissi yaşamak tek başına bu şemanın varlığını göstermez. İlişkinin niteliği ve partnerin davranışları da önemlidir.

3. Kusurluluk Şeması: Sevilmeye Layık Olmadığını Hissetmek

Kusurluluk şeması, kişinin kendisini temelde yetersiz, kusurlu veya sevilmeye layık olmayan biri olarak algılamasıyla ilişkilidir.

Bu inançla yaşayan biri, yakın ilişkilerinde reddedilmeye karşı daha hassas olabilir. Eleştirileri kendi değersizliğinin kanıtı olarak görebilir ya da gerçek duygularını ve ihtiyaçlarını gösterdiğinde kabul edilmeyeceğinden korkabilir.

Bazı kişiler ilişkilerinde aşırı uyum sağlayarak kabul görmeye çalışırken bazıları incinmemek için duygusal yakınlıktan kaçınabilir.

Böyle durumlarda kişinin kendisine şu soruyu sorması anlamlı olabilir: “Karşımdaki kişinin davranışlarından bağımsız olarak, ben kendimi bu ilişkide nasıl görüyorum?”

4. Boyun Eğicilik Şeması: İlişkiyi Korumak İçin Kendinden Vazgeçmek

Boyun eğicilik şeması, kişinin çatışma, reddedilme veya karşı tarafın öfkesinden kaçınmak için kendi ihtiyaçlarını ve tercihlerini geri plana atmasıyla ilişkili olabilir.

Kişi partnerini üzmemek adına istemediği şeylere evet diyebilir, rahatsız olduğu durumları dile getiremeyebilir veya ilişkinin devam etmesi için sürekli taviz verebilir.

Başlangıçta bu davranışlar ilişkiyi korumanın bir yolu gibi görünse de uzun vadede kişinin kendisini görünmez hissetmesine, birikmiş öfkeye ve ilişkide eşitsizlik algısına yol açabilir.

Bu noktada önemli soru yalnızca “Neden hep böyle insanlarla karşılaşıyorum?” değildir. “İlişkilerimde kendi ihtiyaçlarıma ne kadar yer verebiliyorum?” sorusu da en az bunun kadar önemlidir.

Neden Aynı İlişki Döngülerini Tekrarlarız?

Şema Terapi, yalnızca şemalarımızı değil, bu şemalarla başa çıkmak için geliştirdiğimiz davranış biçimlerini de ele alır.

Bu baş etme biçimleri üç temel grupta incelenir:

1. Şemaya teslim olma: Kişinin şemasının doğru olduğunu kabul edercesine, onunla uyumlu örüntüler içinde kalması.
2. Şemadan kaçınma: Şemanın tetiklediği acı verici duygu ve düşüncelerle karşılaşmamak için yakınlıktan uzaklaşmak veya duyguları bastırmak.
3. Şemayı aşırı telafi etme: Şemanın yarattığı duygunun tam tersini göstermeye çalışmak; örneğin incinmekten korktuğu için aşırı kontrolcü davranmak.

Terk edilmekten korkan bir kişi, partnerinden sürekli güvence isteyebilir. Bir başkası ise aynı korkuyla ilişkide mesafe koyabilir. Davranışlar birbirinden farklı olsa da her ikisi de yakın ilişkide güvende hissetme ihtiyacıyla bağlantılı olabilir.

Geçmişte geliştirdiğimiz bu davranışlar, bir dönem zorlayıcı durumlarla başa çıkmamıza yardımcı olmuş olabilir. Ancak yetişkinlikte aynı davranışlar yakınlık kurmayı, güven geliştirmeyi ve ihtiyaçlarımızı sağlıklı biçimde ifade etmeyi zorlaştırabilir.

Dolayısıyla tekrarlayan ilişki döngülerini anlamak için yalnızca partner seçimlerimize değil, ilişkide hissettiklerimize, verdiğimiz tepkilere ve bu tepkilerin sonuçlarına da bakmak gerekir.

Tanıdık Olan Neden Bazen Daha Çekici Gelir?

İnsanlar her zaman kendileri için en sağlıklı olanı bilinçli biçimde seçmez. Tanıdık ilişki dinamikleri, alışık olduğumuz beklentilerle örtüştükleri için daha anlaşılır veya öngörülebilir gelebilir.

Örneğin, sevgiyi kazanmak için sürekli çaba göstermesi gerektiğini öğrenen biri, yetişkinlikte de sevgiye ulaşmak için mücadele etmesi gerektiğini düşündüğü ilişkilerin içinde kendisini bulabilir.

Bu, kişinin bilerek kendisine zarar veren ilişkileri seçtiği anlamına gelmez. Geçmişten gelen beklentiler, bugün karşılaştığımız kişileri nasıl değerlendirdiğimizi ve ilişkilerde hangi davranışları normal kabul ettiğimizi etkileyebilir.

Öte yandan, benzer ilişki deneyimlerinin tamamını şemalarla açıklamak doğru değildir. Sosyal çevre, yaşam koşulları, partnerlerin davranışları ve ilişki fırsatları da seçimlerimizi etkiler.

Şema Terapi'nin katkısı, bu etkenlerden birini tek neden olarak göstermek değil; tekrarlayan örüntüleri daha geniş bir çerçevede anlamamıza yardımcı olmaktır.

İlişki Döngülerimizi Değiştirmek Mümkün mü?

Geçmiş deneyimlerimizin bugünkü ilişkilerimizi etkileyebilmesi, aynı döngüleri sürdürmek zorunda olduğumuz anlamına gelmez.

Değişim, öncelikle tekrar eden örüntüleri fark etmekle başlayabilir. Bunun için kendimize şu soruları sorabiliriz:

1. İlişkilerimde en sık hangi duyguları yaşıyorum?
2. Hangi davranışlar bende yoğun korku, öfke veya değersizlik hissi oluşturuyor?
3. Bu duygular ortaya çıktığında nasıl tepki veriyorum?
4. İlişkiyi korumak için kendi ihtiyaçlarımdan vazgeçiyor muyum?
5. Karşımdaki kişinin gerçek davranışlarıyla ilgili gözlemlerim neler, geçmiş deneyimlerimden kaynaklanabilecek beklentilerim neler?

Bu sorular bir şema tanısı koymak için değil, kişinin kendi ilişki örüntülerini daha dikkatli gözlemlemesine yardımcı olmak için kullanılabilir.

Şema Terapi sürecinde erken dönem şemaları, baş etme biçimleri ve şema modları birlikte değerlendirilir. Amaç, kişinin geçmiş deneyimlerini anlamasının yanı sıra duygusal ihtiyaçlarını daha sağlıklı yollarla karşılamasını ve daha işlevsel ilişki örüntüleri geliştirmesini desteklemektir.

Tekrarlayan ilişki döngüleri yoğun sıkıntıya neden oluyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak, bu örüntüleri daha ayrıntılı biçimde anlamaya yardımcı olabilir.

Sonuç: Geçmişimiz Gelecekteki İlişkilerimizi Belirlemek Zorunda Değil

Farklı kişilerle benzer ilişkiler yaşadığımızı fark etmek, kendimizi suçlamak için bir neden değil; kendimizi daha iyi anlamak için bir fırsattır.

Şema Terapi perspektifinden bakıldığında, tekrar eden ilişki döngüleri geçmiş deneyimlerimizin, temel inançlarımızın ve baş etme biçimlerimizin bugünkü ilişkilerimizle nasıl kesiştiğini anlamamıza yardımcı olabilir.

Bazen asıl soru “Neden hep aynı insanları seçiyorum?” değil, “Bu ilişkilerde hangi duygularım tetikleniyor ve ben bu duygularla nasıl başa çıkıyorum?” olabilir.

Çünkü değişim, geçmişimizi tamamen geride bırakmakla değil; geçmişten öğrendiklerimizi fark ederek bugün farklı seçimler yapabileceğimizi keşfetmekle başlar.

Kendimizi ve ilişki örüntülerimizi anlamak, daha sağlıklı bağlar kurmaya yönelik önemli bir adımdır.

Bu yazı psikoeğitim amacıyla hazırlanmıştır. Burada açıklanan örüntüler tek başına psikolojik tanı koymak için kullanılamaz.

Kaynakça

1. Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.
2. International Society of Schema Therapy (ISST). Schema Therapy hakkında bilgilendirici kaynaklar: https://www.schematherapysociety.org/Schema-Therapy