EMDR nedir? EMDR Terapisi
.jpg&w=3840&q=75)
EMDR nedir, EMDR terapisi nasıl uygulanır? Travma sonrası stres bozukluğunda kullanılan EMDR'nin aşamaları, seans süreci ve kimler için uygun olduğu.
EMDR, İngilizce "Eye Movement Desensitization and Reprocessing" ifadesinin kısaltmasıdır ve Türkçede "Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme" olarak bilinir. Travmatik ya da rahatsız edici anıların yarattığı sıkıntıyı azaltmayı amaçlayan, yapılandırılmış bir psikoterapi yöntemidir. En çok travma sonrası stres bozukluğunda (TSSB) kullanılır.
EMDR terapisi sırasında danışan, rahatsız edici bir anıyı zihninde canlandırırken terapist aynı anda iki taraflı uyaran uygular. Bu uyaran çoğunlukla gözlerin sağa sola hareket ettirilmesidir; bazen dizlere ya da ellere dönüşümlü dokunuşlar veya iki kulağa sırayla verilen sesler kullanılır. Amaç, anının "takılı kaldığı" yerden yeniden işlenmesine ve daha az sıkıntı yaratacak şekilde belleğe yerleşmesine yardımcı olmaktır.
Bu rehberde EMDR terapisinin nasıl ortaya çıktığını, nasıl uygulandığını, hangi durumlarda kullanıldığını ve seanslarda neler beklenebileceğini bulabilirsiniz.
EMDR Terapisi Nasıl Ortaya Çıktı?
EMDR, Amerikalı psikolog Francine Shapiro tarafından geliştirilmiştir. Shapiro, 1987'de bir yürüyüş sırasında rahatsız edici düşüncelerini düşünürken gözlerinin hızla ileri geri hareket ettiğini ve bu düşüncelerin yarattığı sıkıntının azaldığını fark ettiğini anlatmıştır. Bu gözlemi sistemli hâle getirerek ilk kontrollü çalışmasını 1989'da yayımlamıştır.
Yöntem başlangıçta yalnızca göz hareketleriyle duyarsızlaştırmaya odaklanırken zamanla sekiz aşamalı, kapsamlı bir terapi protokolüne dönüşmüştür. Bugün dünya genelinde pek çok ruh sağlığı uzmanı tarafından uygulanmaktadır.
EMDR Terapisi Nasıl Çalışır?
EMDR, uyumsal bilgi işleme modeli adı verilen bir kurama dayanır. Bu modele göre beyin, yaşanan deneyimleri normalde işleyerek belleğe yerleştirir. Ancak çok yoğun ya da travmatik bir deneyim yaşandığında anı yeterince işlenemeyebilir; o anın görüntüleri, duyguları, bedensel duyumları ve "ben güvende değilim" gibi olumsuz inançları, sanki hâlâ yaşanıyormuş gibi canlı kalabilir.
EMDR'de amaç, bu işlenmemiş anının iki taraflı uyaran eşliğinde yeniden ele alınması ve daha uyumlu bir biçimde belleğe yerleşmesidir. Anı silinmez; ancak hatırlandığında eskisi kadar yoğun sıkıntı yaratmayabilir.
İki taraflı uyaranın neden etkili olabileceği konusunda farklı görüşler vardır. Bir açıklamaya göre göz hareketleri çalışma belleğini meşgul ederek anının daha az yoğun hatırlanmasını sağlar. Bazı araştırmacılar ise EMDR'nin etkisinin büyük ölçüde anıyla güvenli bir ortamda yüzleşmekten kaynaklandığını ve göz hareketlerinin ek katkısının tartışmalı olduğunu öne sürer. Mekanizma konusundaki tartışmalar sürmektedir.
EMDR Terapisinin 8 Aşaması
EMDR terapisi, belirli bir sırayla ilerleyen sekiz aşamadan oluşur. Her aşamanın süresi kişiden kişiye değişir.
- Öykü alma ve planlama: Terapist danışanın geçmişini, güncel sorunlarını ve hedeflerini değerlendirir; EMDR'nin uygun olup olmadığına karar verir ve çalışılacak anıları belirler.
- Hazırlık: Terapist yöntemi açıklar, güven ilişkisi kurulur. Danışana yoğun duygularla baş etmesine yardımcı olacak gevşeme ve "güvenli yer" gibi teknikler öğretilir.
- Değerlendirme: Hedef anı seçilir. Anıyla ilişkili görüntü, olumsuz inanç (ör. "Çaresizim"), yerine konmak istenen olumlu inanç (ör. "Artık güvendeyim"), duygular ve bedensel duyumlar belirlenir; sıkıntı düzeyi puanlanır.
- Duyarsızlaştırma: Danışan anıya odaklanırken iki taraflı uyaran setleri uygulanır. Her setten sonra aklına ne geldiği sorulur ve süreç, sıkıntı düzeyi azalana kadar devam eder.
- Yerleştirme: Olumlu inanç, hedef anıyla birlikte güçlendirilir.
- Beden taraması: Danışan, anıyı düşünürken bedeninde kalan gerginlik ya da rahatsızlık olup olmadığını fark eder; varsa bunlar üzerinde çalışılır.
- Kapanış: Her seans, danışanın sakin ve dengeli hissettiği bir noktada sonlandırılır. Seanslar arasında yaşanabilecekler hakkında bilgi verilir.
- Yeniden değerlendirme: Bir sonraki seansın başında önceki çalışmanın etkileri gözden geçirilir ve sonraki adımlar planlanır.
EMDR Seansı Nasıl Olur?
Bir EMDR seansı genellikle 60–90 dakika sürer. İlk seanslar çoğunlukla değerlendirme ve hazırlığa ayrılır; doğrudan travmatik anıya geçilmez. Danışanın kendini yeterince güvende hissetmesi ve yoğun duygularla baş edebilecek beceriler kazanması önceliklidir.
Duyarsızlaştırma aşamasında danışan, terapistin parmaklarını ya da bir ışık çubuğunu gözleriyle takip eder ya da dönüşümlü dokunuş veya sesler alır. Danışanın her şeyi ayrıntılı anlatması gerekmez. Seans boyunca kontrol danışandadır; istediği an durmak için önceden belirlenen bir işaret kullanabilir.
Kaç seans gerektiği; yaşanan travmanın türüne, tek bir olay mı yoksa uzun süreli tekrarlayan deneyimler mi olduğuna ve kişinin genel durumuna göre büyük farklılık gösterir. Süre, terapist ve danışan tarafından birlikte değerlendirilir.
EMDR Hangi Durumlarda Kullanılır?
EMDR'nin etkinliğine dair en güçlü kanıtlar travma sonrası stres bozukluğu ile ilgilidir. Dünya Sağlık Örgütü 2013 yılında yayımladığı kılavuzda, travma sonrası stres bozukluğu yaşayan çocuk, ergen ve yetişkinler için travma odaklı bilişsel davranışçı terapiyle birlikte EMDR'yi önermiştir. İngiltere'nin ulusal sağlık kılavuzlarını hazırlayan NICE de TSSB'ye yönelik 2018 tarihli kılavuzunda belirli koşullarda EMDR'ye yer vermektedir.
Bunun dışında EMDR'nin şu alanlarda kullanımı araştırılmaktadır:
- Kaygı bozuklukları ve panik bozukluk. Ayrıntılar için Kaygı Bozuklukları Nedir? ve Panik Atak Nedir? rehberlerine bakabilirsiniz.
- Özgül fobiler
- Karmaşık yas süreçleri. Bu konuda Kayıp ve Yas rehberini okuyabilirsiniz.
- Depresyon
- Kaza, deprem, saldırı veya ani kayıp gibi zorlayıcı yaşam olayları sonrası belirtiler
Bu alanlardaki kanıtlar TSSB'deki kadar güçlü değildir. Hangi yöntemin sizin için uygun olduğuna, durumunuzu değerlendiren uzmanla birlikte karar verilmelidir.
EMDR'nin Yan Etkileri Var mı?
EMDR genel olarak güvenli kabul edilen bir yöntemdir. Ancak travmatik anılarla çalışıldığı için bazı geçici etkiler yaşanabilir:
- Seans sırasında ya da sonrasında yoğun duygular
- Canlı rüyalar veya yeni anıların akla gelmesi
- Yorgunluk ya da baş ağrısı
- Seanslar arasında belirtilerin kısa süreli olarak artması
Bu etkiler genellikle geçicidir ve terapistle paylaşılmalıdır. Bazı durumlarda EMDR'ye başlamadan önce daha uzun bir hazırlık ya da farklı bir yaklaşım gerekebilir. Örneğin belirgin dissosiyatif belirtiler, aktif madde kullanımı, ağır depresyon, psikotik belirtiler ya da yoğun kriz dönemleri dikkatli değerlendirme gerektirir. Göz hastalığı veya nöbet öyküsü olan kişilerde ise göz hareketleri yerine farklı uyaranlar tercih edilebilir. Bu kararları her zaman uzman verir.
EMDR'yi Kimler Uygular?
EMDR, temel ruh sağlığı eğitimini almış ve ardından EMDR alanında ayrıca eğitim görmüş uzmanlar tarafından uygulanmalıdır. Bu uzmanlar genellikle klinik psikologlar, psikologlar ve psikiyatristlerdir. Bir uzmanla çalışmaya başlamadan önce aldığı EMDR eğitimini ve süpervizyon deneyimini sormak yerinde olur. Psikolog ve psikiyatrist arasındaki farkı merak ediyorsanız Psikolog ve Psikiyatrist Farkı rehberine bakabilirsiniz.
EMDR bir psikoterapi yöntemidir ve gerektiğinde ilaç tedavisiyle birlikte de yürütülebilir. İlaç kullanılıyorsa tedavi hekime danışmadan başlanmamalı veya bırakılmamalıdır. Diğer terapi yaklaşımlarıyla karşılaştırma için Psikoterapi Nedir? rehberini okuyabilirsiniz.
Online EMDR Mümkün mü?
EMDR, uygun koşullar sağlandığında online olarak da uygulanabilir. Online seanslarda göz hareketleri için ekranda hareket eden bir nokta ya da danışanın kendi kendine uyguladığı dönüşümlü dokunuşlar (kelebek dokunuşu gibi) kullanılabilir. Bunun için sessiz ve kesintisiz bir ortam, iyi bir internet bağlantısı ve kriz anında ne yapılacağına dair önceden yapılmış bir plan önemlidir.
Online EMDR herkes için uygun olmayabilir. Ağır travma belirtileri, yoğun dissosiyasyon veya kriz durumlarında yüz yüze çalışmak daha güvenli olabilir. Uygunluk, ilk görüşmelerde uzman tarafından değerlendirilir.
Ne Zaman Uzmana Başvurulmalı?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak faydalı olabilir:
- Yaşadığınız bir olay aklınıza istemsizce, canlı görüntüler ya da kâbuslar şeklinde geliyorsa
- Olayı hatırlatan yer, kişi ve durumlardan sürekli kaçınıyorsanız
- Sürekli tetikte, gergin ya da kolay irkilen biri hâline geldiyseniz
- Uyku, iş, okul veya ilişkileriniz olumsuz etkileniyorsa
- Bu belirtiler bir aydan uzun süredir devam ediyorsa
Yaşamına son vermeyi düşünen ya da kendine zarar verme isteği hisseden biri varsa beklemeden 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın veya en yakın acil servise başvurun. Advicemy'de travma ve EMDR alanında çalışan uzmanların profillerini Online Psikolog sayfasından inceleyebilir, uzmanlık alanlarını ve yorumlarını karşılaştırabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
EMDR terapisi hipnoz mu?
Hayır. EMDR sırasında danışan tamamen uyanık ve bilinçlidir, ne yaşadığının farkındadır ve istediği an seansı durdurabilir. Hipnozda olduğu gibi telkin ya da bilinç değişikliği hedeflenmez. EMDR, belirli aşamaları olan yapılandırılmış bir psikoterapi yöntemidir ve danışanın kendi anılarıyla aktif biçimde çalışmasına dayanır.
EMDR anıları siler mi?
Hayır, EMDR anıları silmez ya da değiştirmez. Amaç, anının hatırlandığında yarattığı yoğun sıkıntıyı ve anıyla bağlantılı olumsuz inançları azaltmaktır. Kişi olayı hatırlamaya devam eder, ancak anı daha geçmişte kalmış ve daha az rahatsız edici bir şekilde hatırlanabilir. Bu süreç kişiden kişiye farklı ilerler.
EMDR kaç seans sürer?
Seans sayısı herkes için farklıdır. Tek bir travmatik olayla ilgili çalışmalar ile çocukluktan beri süren tekrarlayan travmalarla ilgili çalışmalar arasında büyük fark olabilir. Hazırlık aşamasının süresi de kişiye göre değişir. Süreç, uzmanla birlikte düzenli olarak değerlendirilir ve ihtiyaçlarınıza göre planlanır.
EMDR çocuklara uygulanabilir mi?
Evet, EMDR çocuk ve ergenlere de uygulanabilir. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2013 kılavuzu, travma sonrası stres bozukluğu yaşayan çocuk ve ergenler için de EMDR'yi önerilen yöntemler arasında saymıştır. Çocuklarla çalışırken yöntem yaşa göre uyarlanır ve süreç, çocuklarla çalışma deneyimi olan uzmanlar tarafından aileyle iş birliği içinde yürütülür.
EMDR seansından sonra ne hissedilir?
Seans sonrasında bazı kişiler rahatlama hissederken bazıları yorgunluk, duygusal hassasiyet ya da canlı rüyalar yaşayabilir. Bu etkiler genellikle geçicidir. Seanslar arasında yaşadıklarınızı not almanız ve bir sonraki seansta terapistinizle paylaşmanız, sürecin daha iyi planlanmasına yardımcı olabilir. Yoğun sıkıntı yaşarsanız terapistinize daha erken ulaşmanız önemlidir.
EMDR mi, bilişsel davranışçı terapi mi?
Her iki yöntem de travma sonrası stres bozukluğu için uluslararası kılavuzlarda önerilen yöntemler arasındadır. Hangisinin daha uygun olduğu; kişinin belirtilerine, tercihlerine ve uzmanın değerlendirmesine bağlıdır. Bazı durumlarda iki yöntemin unsurları birlikte de kullanılabilir. Bu kararı uzmanla birlikte vermek en doğrusudur.
Sonuç
EMDR, travmatik anıların yarattığı sıkıntıyı azaltmayı amaçlayan, özellikle travma sonrası stres bozukluğunda uluslararası kılavuzlarca önerilen yapılandırılmış bir psikoterapi yöntemidir. Her terapi gibi herkes için aynı şekilde işlemez; bu nedenle EMDR'nin sizin için uygun olup olmadığını ve sürecin nasıl planlanacağını, alanında eğitim almış bir uzmanla birlikte değerlendirmek önemlidir.


