Psikolojik Hastalıklar Listesi ve Belirtileri

Psikolojik hastalıklar, kişinin düşüncelerini, duygularını, algısını ve davranışlarını belirgin biçimde etkileyen; sıkıntıya yol açan ya da iş, okul, ilişkiler gibi yaşam alanlarında işlevselliği bozan sağlık sorunlarıdır. Tıp dilinde ruhsal bozukluklar ya da ruh sağlığı bozuklukları olarak da adlandırılır. Kaygı bozuklukları, depresyon, obsesif kompulsif bozukluk ve kişilik bozuklukları en bilinen örnekler arasındadır.

Dünya Sağlık Örgütü'nün verilerine göre 2019 yılında dünyada yaklaşık 970 milyon kişi, yani her 8 kişiden 1'i bir ruhsal bozuklukla yaşamaktadır. Bu rehberde en yaygın psikolojik hastalıkları kısa özetlerle bulabilir, ayrıntılar için ilgili rehberlere geçebilirsiniz. Bilgiler farkındalık içindir; tanı yalnızca bir ruh sağlığı uzmanı tarafından konulabilir.

Psikolojik Hastalık mı, Psikolojik Rahatsızlık mı?

Günlük dilde "psikolojik hastalık", "psikolojik rahatsızlık", "ruhsal bozukluk" ve "psikoloji bozukluğu" ifadeleri çoğu zaman aynı anlamda kullanılır. Uzmanlar ise belirli tanı ölçütlerine dayandığı ve damgalayıcı çağrışımı daha az olduğu için genellikle ruhsal bozukluk terimini tercih eder.

Aşağıdaki liste, en yaygın iki sınıflandırma sistemi olan DSM-5-TR ve ICD-11'deki ana grupları temel alır.

Psikoloji Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler bozukluğun türüne göre değişse de birçok ruhsal sorunda ortak görülebilen bazı uyarı işaretleri vardır:

1. Haftalarca süren üzüntü, boşluk hissi ya da umutsuzluk
2. Kontrol edilmesi güç, sürekli endişe ve kaygı
3. Uyku düzeninde belirgin değişiklik: uykusuzluk ya da aşırı uyuma
4. İştahta ve kiloda belirgin değişiklik
5. Daha önce keyif alınan etkinliklere ilgi kaybı
6. Arkadaşlardan, aileden ve sosyal ortamlardan çekilme
7. Dikkat toplamada ve karar vermede güçlük
8. Ani ve yoğun duygu değişimleri, öfke patlamaları
9. Açıklanamayan bedensel şikâyetler: baş ağrısı, çarpıntı, mide sorunları
10. Alkol ya da madde kullanımında artış
11. Gerçek dışı inançlar, başkalarının duymadığı sesleri duymak
12. Kendine zarar verme ya da ölüm düşünceleri

Bu belirtiler tek başına bir psikolojik hastalık olduğu anlamına gelmez; ancak iki haftadan uzun sürüyor ve günlük yaşamı zorlaştırıyorsa bir uzmanla görüşmek faydalı olabilir. Bedensel belirtilerde ise önce bir hekim tarafından tıbbi nedenlerin değerlendirilmesi gerekir.

Psikolojik Hastalıklar Listesi

Aşağıda en yaygın psikolojik rahatsızlıkları, ait oldukları gruplara göre kısa özetlerle bulabilirsiniz.

1. Kaygı Bozuklukları

En sık görülen ruhsal bozukluk grubudur; ortak özellikleri gerçek tehlikeyle orantısız, süregen korku ya da endişedir. Genel bir bakış için Kaygı Bozuklukları rehberine göz atabilirsiniz.

1. Yaygın anksiyete bozukluğu: Pek çok konuda kontrol edilmesi güç, sürekli endişe. Ayrıntılar için Anksiyete Nedir? rehberine bakabilirsiniz.
2. Panik bozukluk: Aniden başlayan, yoğun korku ve bedensel belirtilerle seyreden ataklar. Ayrıntılar için Panik Atak Nedir? rehberine bakabilirsiniz.
3. Sosyal anksiyete bozukluğu: Yargılanma ve küçük düşme korkusu. Ayrıntılar için Sosyal Fobi Nedir? ve Sosyal Anksiyete Nedir? rehberlerine bakabilirsiniz.
4. Özgül fobiler: Belirli bir nesne ya da durumdan yoğun korku. Ayrıntılar için Fobi Çeşitleri rehberine bakabilirsiniz.

2. Depresyon ve Duygudurum Bozuklukları

1. Majör depresyon: En az iki hafta süren çökkün ruh hâli, ilgi ve zevk kaybı, enerji düşüklüğü, uyku ve iştah değişiklikleri. Ayrıntılar için Depresyon Nasıl Geçer? rehberine bakabilirsiniz.
2. Bipolar bozukluk: Depresif dönemlerle birlikte aşırı enerji, uykuya az ihtiyaç ve dürtüsellikle seyreden manik ya da hipomanik dönemler.
3. Kalıcı depresif bozukluk (distimi): En az iki yıl süren, daha hafif ama süregen çökkünlük.

3. Obsesif Kompulsif Bozukluk ve İlişkili Bozukluklar

1. Obsesif kompulsif bozukluk (OKB): İstenmeyen, tekrarlayan düşünceler ve bunları yatıştırmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlar. Ayrıntılar için Obsesif Kompulsif Bozukluk Nedir? ve Obsesif Ne Demek? rehberlerine bakabilirsiniz.
2. İstifçilik bozukluğu: Eşyaları atmakta kalıcı biçimde zorlanma ve yaşam alanını dolduracak ölçüde biriktirme.
3. Beden dismorfik bozukluğu: Dış görünüşte başkalarının fark etmediği ya da çok küçük bir kusura aşırı odaklanma. Ayrıntılar için Beden Algısı ve Yeme Psikolojisi rehberine bakabilirsiniz.

4. Travma ve Stresle İlişkili Bozukluklar

1. Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB): Ağır bir travmatik olaydan sonra tekrarlayan anılar, kabuslar, kaçınma ve sürekli tetikte olma hâli. Tedavide kullanılan yöntemlerden biri için EMDR Terapisi Nedir? rehberine bakabilirsiniz.
2. Uyum bozukluğu: Boşanma, iş kaybı ya da taşınma gibi bir stres etkeninden sonra beklenenden yoğun ve uzun süren sıkıntı. Stresle baş etme yolları için Stres Yönetimi rehberine bakabilirsiniz.
3. Uzamış yas bozukluğu: Bir yakının kaybından sonra yasın uzun süre yoğunluğunu koruması ve yaşamı belirgin biçimde kısıtlaması. Ayrıntılar için Kayıp ve Yas rehberine bakabilirsiniz.

5. Psikotik Bozukluklar

1. Şizofreni: Halüsinasyon, sanrı, dağınık düşünce ve motivasyon kaybıyla seyreden, uzun süreli bir bozukluk.
2. Şizoaffektif bozukluk: Psikotik belirtilerle duygudurum dönemlerinin birlikte görüldüğü bir bozukluk.
3. Kısa psikotik bozukluk: Genellikle yoğun stres sonrası ortaya çıkan, bir aydan kısa süren psikotik belirtiler.

Psikoz ve halüsinasyon hakkında ayrıntılı bilgi için Psikoz Nedir? rehberine bakabilirsiniz.

6. Kişilik Bozuklukları

Kişilik bozuklukları, genç yetişkinlikte belirginleşen ve ilişkileri uzun süre etkileyen katı düşünce ve davranış örüntüleridir. Genel bir bakış için Kişilik Bozuklukları rehberine göz atabilirsiniz.

1. Borderline kişilik bozukluğu: Yoğun duygu dalgalanmaları, terk edilme korkusu ve dengesiz ilişkiler. Ayrıntılar için Borderline Kişilik Bozukluğu rehberine bakabilirsiniz.
2. Narsisistik kişilik bozukluğu: Büyüklenmecilik, sürekli hayranlık ihtiyacı ve empati eksikliği. Ayrıntılar için Narsist Özellikleri rehberine bakabilirsiniz.
3. Paranoid, histrionik ve bağımlı kişilik bozuklukları: Sırasıyla yaygın şüphecilik, aşırı ilgi ihtiyacı ve başkalarına aşırı bağımlılıkla belirgin örüntüler. Ayrıntılar için Paranoyak Ne Demek? rehberine bakabilirsiniz.

7. Nörogelişimsel Bozukluklar

1. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB): Dikkat sürdürmede güçlük, hareketlilik ve dürtüsellik. Ayrıntılar için Dikkat Eksikliği (DEHB) rehberine bakabilirsiniz.
2. Otizm spektrum bozukluğu: Sosyal iletişim ve etkileşimde farklılıklar, sınırlı ilgi alanları ve tekrarlayıcı davranışlar.
3. Konuşma akıcılığı bozukluğu (kekemelik): Konuşmanın akışında tekrarlama, uzatma ve takılmalar. Ayrıntılar için Kekemelik ve Selektif Mutizm rehberine bakabilirsiniz.

8. Yeme Bozuklukları

1. Anoreksiya nervoza: Kilo almaktan yoğun korku ve beden ağırlığının sağlıklı düzeyin belirgin biçimde altında tutulması.
2. Bulimiya nervoza: Tıkınırcasına yeme ataklarının ardından kusma gibi telafi edici davranışlar.
3. Tıkınırcasına yeme bozukluğu: Kontrol kaybı hissiyle kısa sürede çok miktarda yemek yeme atakları.

Yeme bozukluklarında tedavi çoğu zaman ruh sağlığı uzmanı, hekim ve diyetisyenin birlikte çalışmasını gerektirir.

9. Uyku Bozuklukları

1. Uykusuzluk (insomnia): Uykuya dalmakta ya da uykuyu sürdürmekte süregen güçlük.
2. Uyurgezerlik ve kâbus bozukluğu: Uyku sırasında ortaya çıkan davranışlar ve tekrarlayan rahatsız edici rüyalar.
3. Uyku felci: Uyanırken ya da uykuya dalarken kısa süreli hareket edememe hâli. Ayrıntılar için Karabasan (Uyku Felci) Nedir? rehberine bakabilirsiniz.

Genel bir bakış için Uyku Bozuklukları rehberine göz atabilirsiniz.

10. Bağımlılık ve Dürtü Kontrol Bozuklukları

1. Alkol ve madde kullanım bozuklukları: Zararlarına rağmen kullanımın kontrol edilememesi, tolerans ve yoksunluk belirtileri.
2. Davranışsal bağımlılıklar: Kumar oynama bozukluğu gibi, bir davranışın kontrolsüz biçimde sürdürülmesi.
3. Dürtü kontrol bozuklukları: Kleptomani ve aralıklı patlayıcı bozukluk gibi, dürtüye karşı koyamama ile belirgin sorunlar.

Ayrıntılar için Bağımlılık ve Dürtü Kontrolü ve Öfke Problemleri Nedir? rehberlerine bakabilirsiniz.

11. Bedensel Belirtilerle Seyreden Bozukluklar

Bu gruptaki sorunlarda (hastalık kaygısı bozukluğu, işlevsel nörolojik belirti bozukluğu gibi) kişi belirgin bedensel şikâyetler ve bunlarla ilgili yoğun endişe yaşar. Kaygının bedendeki yansımaları için Psikosomatik Belirtiler ve Psikolojik Kalp Çarpıntısı ve Nefes Darlığı rehberlerine bakabilirsiniz.

12. Çocukluk ve Ergenlik Dönemine Özgü Sorunlar

Gece alt ıslatma için Alt Islatma Nedenleri ve Tedavisi, akran ilişkilerindeki sorunlar için Akran Zorbalığı Nedir? ve çocuk ruh sağlığında kimlerden destek alınabileceği için Pedagog ve Çocuk Psikiyatrisi rehberlerine göz atabilirsiniz.

Psikolojik Hastalıklar Neden Olur?

Psikolojik rahatsızlıkların çoğu tek bir nedene bağlı değildir; genellikle birden fazla etken bir araya gelir:

1. Biyolojik etkenler: Genetik yatkınlık, beyin kimyası ve işlevleri, hormonal değişiklikler ve bazı tıbbi hastalıklar.
2. Psikolojik etkenler: Çocukluk deneyimleri, travmalar, kişilik özellikleri ve öğrenilmiş düşünce kalıpları.
3. Sosyal etkenler: Yoksulluk, yalnızlık, ayrımcılık, şiddet, iş ve ilişki sorunları ile uzun süreli stres.

Psikolojik Hastalıklara Nasıl Tanı Konulur?

Psikolojik hastalıkların tanısı, bir ruh sağlığı uzmanının yaptığı ayrıntılı klinik görüşmeyle konulur. Bu görüşmede belirtilerin türü, süresi, şiddeti ve yaşama etkisi değerlendirilir; gerektiğinde ölçekler ve tıbbi tetkiklerden yararlanılır.

Tanı koyma ve ilaç tedavisini düzenleme yetkisi psikiyatriste aittir; psikologlar ise psikolojik değerlendirme ve psikoterapi alanında çalışır. İki meslek arasındaki farklar için Psikolog ve Psikiyatrist Farkı rehberine bakabilirsiniz.

Psikolojik Rahatsızlıklar Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavi, bozukluğun türüne ve şiddetine göre planlanır; çoğu zaman birden fazla yöntem birlikte kullanılır.

1. Psikoterapi: Bilişsel davranışçı terapi, psikodinamik terapi, diyalektik davranış terapisi ve EMDR gibi yöntemler farklı sorunlarda kullanılır. Ayrıntılar için Psikoterapi Türleri rehberine bakabilirsiniz.
2. İlaç tedavisi: Antidepresanlar, antipsikotikler ve duygudurum düzenleyiciler gibi ilaç grupları psikiyatrist tarafından önerilebilir. İlaçlar hekime danışmadan başlanmamalı veya bırakılmamalıdır. Genel bilgi için Antidepresan Nedir? rehberine bakabilirsiniz.
3. Yaşam tarzı ve sosyal destek: Düzenli uyku, fiziksel aktivite ve güvenilir bir sosyal çevre tedaviyi destekleyebilir.
4. Aile ve çift odaklı çalışmalar: Bazı sorunlarda aile ya da çift görüşmeleri tedavi sürecine katkı sağlayabilir. Bu konuda Aile Danışmanlığı sayfasına göz atabilirsiniz.

Ne Zaman Uzmana Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak faydalı olabilir:

1. Belirtiler iki haftadan uzun sürüyorsa
2. İş, okul, ilişkiler ya da günlük bakım olumsuz etkileniyorsa
3. Kaygı, üzüntü ya da öfke kontrol edilemez hâle geldiyse
4. Baş etmek için alkol ya da madde kullanılıyorsa

Kendinize ya da başkasına zarar verme düşünceleri varsa veya yaşamınıza son vermeyi düşünüyorsanız beklemeden 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Advicemy'de farklı psikolojik rahatsızlıklar konusunda çalışan uzmanların profillerini, uzmanlık alanlarını ve yorumlarını inceleyebilirsiniz. Uzmanları görmek için Online Psikolog sayfasını ziyaret edebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

En yaygın psikolojik hastalıklar hangileridir?

Dünyada en sık görülen psikolojik hastalıklar kaygı bozuklukları ve depresyondur. Bunları madde kullanım bozuklukları, DEHB, bipolar bozukluk ve travma sonrası stres bozukluğu gibi sorunlar izler. Sıklıklar ülkeye, yaş grubuna ve cinsiyete göre değişebilir. Bu sorunların büyük bölümü uygun destekle yönetilebilir.

Psikolojik hastalıklar tamamen iyileşir mi?

Bu durum bozukluğun türüne, şiddetine ve tedaviye ne kadar erken başlandığına bağlıdır. Kaygı bozuklukları ve depresyon gibi pek çok sorunda belirtiler tedaviyle belirgin biçimde azalabilir ya da tamamen geçebilir. Bazı bozukluklar ise uzun süreli takip gerektirir, ancak düzenli tedaviyle kişiler işlevsel bir yaşam sürdürebilir.

Psikolojik hastalıklar kalıtsal mı?

Pek çok psikolojik rahatsızlıkta genetik yatkınlık rol oynar; ailesinde benzer sorunlar bulunan kişilerde risk daha yüksek olabilir. Ancak genetik yatkınlık, bozukluğun mutlaka gelişeceği anlamına gelmez. Çevresel etkenler, yaşam deneyimleri, travmalar ve uzun süreli stres de en az genetik kadar önemli rol oynar.

Psikolojik rahatsızlığım olup olmadığını nasıl anlarım?

Uzun süren üzüntü, kaygı, uyku ve iştah değişiklikleri, ilgi kaybı ya da günlük işlerde zorlanma gibi belirtiler bir uzmanla görüşmek için önemli işaretlerdir. Ancak tanı yalnızca bir ruh sağlığı uzmanının değerlendirmesiyle konulur. İnternetteki testler farkındalık sağlayabilir, fakat tanı yerine geçmez.

Psikolojik hastalıklar bedensel belirtilere yol açar mı?

Evet. Kaygı ve depresyon gibi pek çok psikolojik rahatsızlık; çarpıntı, nefes darlığı, baş ağrısı, mide sorunları, kas gerginliği ve yorgunluk gibi bedensel belirtilere yol açabilir. Bununla birlikte bu belirtiler başka sağlık sorunlarından da kaynaklanabileceği için önce bir hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Online terapi psikolojik rahatsızlıklar için uygun mu?

Online terapi, kaygı, depresyon, stres ve ilişki sorunları gibi pek çok psikolojik rahatsızlıkta uygun bir seçenek olabilir. Uzmanla yapılan ilk görüşmede belirtiler değerlendirilir ve en uygun destek biçimi belirlenir. Kriz durumlarında, akut psikozda ya da yoğun gözetim gerektiren durumlarda ise yüz yüze destek tercih edilmelidir.

Sonuç

Psikolojik hastalıklar, her yaştan insanı etkileyebilen, yaygın ama çoğu zaman tedavi edilebilir sağlık sorunlarıdır. Belirtileri tanımak, damgalamadan uzak durmak ve gerektiğinde bir uzmandan destek almak, ruh sağlığını korumanın en önemli adımlarıdır.