Aile içinde sınır koymak bencillik ihtiyaç mı?

Aile ; Çoğumuz için sevgi, güven ve aidiyet kavramının oluştuğu ilk sosyal çevredir. Ancak aile içerisinde veya yakın çevrede istemediğimiz durumlarda “hayır” diyebilmek ve sınır koymak her zaman kolay olmayabilir. Kendi isteklerimizi öncelemek ile ailemizin ihtiyaçlarını ön plana atmak belirsizliği içinde kaldığımız durumlarda karşı tarafa sınır çizildiğinde bu bencillik olarak değerlendirilebilir.
Peki sevdiğimiz insanlara sınır koymak gerçekten onlardan uzaklaşmak anlamına mı gelir? Yoksa sağlıklı ilişkilerin korunması için bireysel ihtiyaçlarımızı da gözetmemiz mi gerekir? Gelin bu iki aile bağları ilişkisi ayrımına bilimsel çerçevede birlikte bakalım.
1) Aile içindeki sınırlar yakınlık mı bireysellik mi?
Aile terapisti Salvador Minuchin; Yapısal Aile Terapisi yaklaşımında aile içindeki ve aile yapısının alt sistemleri arasındaki sınırları belirsiz, katı ve belirgin olmak üzere farklı özelliklere ayırmaktadır. Belirsiz sınırların bulunduğu ailede bireylerin özel hayatına müdahaleler artarken, beraberinde katı sınırlar aile üyeleri arasındaki mesafeyi de arttırabilir. Aile üyelerinin bireyselliklerini korurken birbirleriyle dayanışma ve iletişim içinde olması belirgin ve istenilen sınır türüdür. Önemli olan aile üyelerinin sınır koyarken birbirinden uzaklaşması değil bireysel alan arasındaki dengeyi kurabilmesidir. Çünkü bir aileye ait olmak, her konuda aile üyeleriyle aynı düşünmek demek değildir. Yani çatışmalar ve farklılıklar her ailede farklı şekillerde karşılanıp yönetilebilir.
Örneğin ebeveynlerin çocuklarına çok fazla korumacı ve müdahaleci yaklaşımı kimi zaman ilgi ve koruma olarak değerlendirilebilir ama yetişkin bir bireyin kendi yaşamı ile ilgili aldığı kararlarda ebeveynin sürekli müdahalesi de kişilerde bireysel alanının kısıtlandığını düşünerek ailesiyle arasına mesafe koymasına neden olabilir. Önemli olan yakınlığı sürdürürken birbirimizin kişisel alanlarına saygı gösterebilmektir.
2) Aile Bağları ve Kültürel Beklentiler
Aile içinde kişisel sınırlarımızı belirlemek her zaman kolay değildir. Özellikle çocukluktan itibaren öğrendiğimiz değerler, aile içindeki roller ve toplumsal beklentiler kendi ihtiyaçlarımızı ifade etme biçimimizi etkileyebilir. Bazı ailelerde büyüklerin isteklerini geri çevirmek saygısızlık olarak nitelendirilirken, bazı aileler daha esnek ve yapıcı bir iletişim modelini benimseyebilir. Peki ailemize bağlı olmak her koşulda onların isteklerini kabul etmemiz ve uygulamamız anlamına mı gelir?
Psikolog Çiğdem Kağıtçıbaşı (2005), kültürel bağlamda özerklik ve ilişkisellik kavramlarını ele aldığı çalışmasında, bireyin kendi kararlarını verebilmesi ile başkalarıyla yakın ilişkiler sürdürebilmesinin birbirine zıt olmadığı görüşünü bildirmiştir. Yani kişi hem kendi sınırını korurken hem de ailesiyle güçlü bağlar kurabilir. Günlük yaşamda bunun bir çok örneğini görmek mümkün. Kendi mesleğini seçmek isteyen bir yetişkin, ailesinin görüşlerine değer verirken (çoğu zaman ailenin istediği meslekler konuşulsa da) sonunda kararını kendi vermek isteyebilir. Benzer şekilde ailesiyle vakit geçirmekten hoşlanan biri bazı zamanlarını yalnız geçirmeye ihtiyaç duyar. Bu tercihler, aileye duygulan sevgi ve saygının azaldığı anlamına gelmek zorunda değildir. Tabii aileden aileye farklılık gösterse de kültürel değerleri göz önünde bulundurarak hem bireyselliğini koruyup hem de aile bağlarına sadık kalabilmek önemlidir.
3. Sağlıklı sınırlar bencillik mi yoksa psikolojik bir ihtiyaç mı?
Kişisel sınırları ifade etmek kimi zaman karşı tarafta bencillik olarak algılanabilir. Oysa sağlıklı ilişkilerde bireyin kendi ihtiyaçlarını dile getirmesi kadar karşısındakinin ihtiyaçlarını da anlayabilmesi gerekir. Ryan ve Deci (2000), Öz-Belirleme Kuramı çerçevesinde insanın üç temel psikolojik ihtiyacını ele alır; Özerklik, Yeterlik ve İlişkili Olma. Üçüde sınır koyma kavramıyla yakından ilgili olup Özerklik kişinin kendi davranışlarını kendi iradesiyle yönlendirebilmesi demekken , İlişkili olma ise başkalarıyla anlamlı ve yakın bağlar kurabilmeyi ifade eder. Yeterlik ihtiyacı da kişinin yaşamında yeterli hissetmesiyle ilgilidir. Bu yaklaşım bize; aile içinde kendi kararlarımızı verebilme ihtiyacıyla yakın ilişkiler kurma isteğimizin neden birlikte değerlendirilmesi gerektiğini anlamamıza yardımcı olabilir.
Mesela bir aile üyesinin “Bugün dinlenmeye ihtiyacım var, seninle başka bir gün görüşebiliriz.” demesi ailesinin önemsemediği anlamına gelmez aksine kendi ihtiyacını açıkça ifade ederek ilişkisini sürdürmeye çalıştığını gösterir. Ancak aile içinde sınırların nasıl karşılandığı da önemlidir. Araştırmalar gösteriyor ki; ebeveynlerin kontrol davranışları incelenirken utandırma, suçluluk hissettirme ve sevgiyi geri çekme gibi davranışların çocukların ve ergenlerin özerk gelişimi açısından sorun oluşturabileceğini gösterir. Bu noktada sınır koymak ile başka birinin düşüncelerini ve duygularını kontrol etmeye çalışmak arasında önemli bir fark vardır.
Sağlıklı sınırlar oluşturmak yalnızca “hayır” diyebilmekle değil, bu cevabın karşılıklı saygı çerçevesinde konuşulabilmesidir. Çünkü her aile üyesinin kendi hikayesi, ayrı bir bakış açısı ve ihtiyaçları vardır. Önemli olan bireylerin birbirinden uzaklaşması değil, farklılıklarıyla birlikte ilişki kurabilmeleridir. Aile içindeki yakınlığı korumak, bireyselliğimizden vazgeçmeden, birbirimize ait hissederken kendimiz olabileceğimiz alanlara saygı duymaktan geçer.
Kaynakça:
- Minuchin, S. (2018). Families and family therapy. Routledge.
- Kağıtçıbaşı, Ç. (2005). Autonomy and relatedness in cultural context: Implications for self and family. Journal of Cross-Cultural Psychology, 36(4), 403–422.
- Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78.
- Soenens, B., & Vansteenkiste, M. (2010). A theoretical upgrade of the concept of parental psychological control: Proposing new insights on the basis of self-determination theory. Developmental Review, 30(1), 74–99.


