Aileden Miras Kalan Davranışlar

Çocukken anne babamızın davranışlarını farkında olmadan gözlemleriz ve zaman zaman onları eleştirdiğimiz hatta büyüdüğümüzde asla onlar gibi davranmayacağımızı düşündüğümüz anlar olabilir. Ancak yıllar sonra kendi hayatımız içinde ilişkilerimizde benzer tepkiler verdiğimizi fark etmek coğu zaman şaşırtıcıdır.
Aile; iletişim kurmayı, sosyal beceriler geliştirmeyi, duygularımızı ifade etmeyi ve başkalarıyla ilişki geliştirmeyi öğrendiğimiz ilk sosyal çevrelerden biridir. Çocuklukta gözlemlediğimiz davranışlar yetişkinlikteki ilişkilerimizde doğrudan veya dolaylı olarak yansıyabilir. Ancak burda önemli bir ayrım bulunuyor. Ailemizden öğrendiğimiz her davranışı sürdürmek zorunda değiliz.
Bir anlaşmazlık karşısında susmak, öfkelendiğimizde sesimizi yükseltmek yada duygularımızı ifade etmekte zorlanmak… Peki bütün bu davranışlar yalnızca kişisel özelliğimizden mi kaynaklanır yoksa büyüdüğümüz aile ortamının da davranışlarımızın şekillenmesinde bir etkisi olabilir mi? Gelin bu kuşaklararası aktarımın nasıl devam edebildiğini ve değişimin neden mümkün olabileceğini beraber inceleyelim.
1. Çocuklukta Öğrendiklerimiz: Ailemizden Hangi Davranışları Benimsiyoruz?
Çocuklar gözlem yoluyla özellikle gelişim sürecinde anne babalarını rol model olarak görebilirler ve evebeynlerinin günlük olaylar karşısında verdikleri tepkileri taklit ederek öğrenirler. Örneğin bir ailede anlaşmazlıklar sürekli tartışılarak çözülmeye çalışılıyorsa çocuk bu iletişim biçimine sık sık tanık olabilir ve yetişkinlikte öğrendiği davranış kalıplarını günlük hayatında da uygulamaya başlar. Buna karşılık sorunları konuşarak ele alan bir ebeveyn de çocuğuna farklı bir iletişim biçiminin de mümkün olduğunu gösterebilir. Gözlemlediğimiz davranışlar bilimsel açıdan incelenirse; arastırmacılar Bandura, Ross & Ross (1961) bir deney gerçekleştirerek, gözlem yoluyla öğrenmenin önemini ortaya koyan klasik bir anlayışla bunun mümkün olabildiğini göstermişlerdir. Onlara göre saldırgan davranışlar sergileyen bir yetişkin modeli izleyen çocukların, daha sonra benzer davranışları taklit edebildikleri görülmüştür. Bu bulgu, çocukların yalnızca kendilerine doğrudan öğretilen davranışları değil başkalarını gözlemleyerek edindikleri davranışları da kolayca sergileyebildiklerini açıkça gösterir. Üstelik bu öğrenme yalnızca olumsuz davranışlarla sınırlı değil. Empati, yardım etmek, sorunları çözerek konuşmak ve saygı göstermek gibi olumlu tutumlar da aile ortamında gözlemlenir ve uygulanır.
2. Kuşaklararası Aktarım: Neden Bazı Davranışları Tekrarlıyoruz?
Yetişkinlikte sergilediğimiz bazi davranış örüntüleri, çocukken aile içinde de sıkça karşılaştığımız ilişki biçimlerine benzeyebilir. Özellikle ebeveyn olduğumuzda , geçmişte deneyimlediğimiz bazı tutumlar farkında olmadan kendi çocuğumuza da aktarılıyor olabilir. Psikoloji literatüründe bu tür benzerlikle, kuşaklararası aktarım kavramı ile açıklanmaktadır. Ancak burda önemli olan; Ailede öğrenilen her davranışın her zaman aynı şekilde tekrarlanmadığıdır. Geeraerts ve arkadaşlarının (2025) gerçekleştirdiği meta-analizde, üç kuşağı kapsayan çalışmalar sonucunda önceki kuşağın davranışları ile sonraki kuşağın davranışları arasında küçük ama anlamlı benzerlikler olduğu sonucuna varılmıştır. Yani her davranış mutlaka kalıtımsal olarak aktarılıyor anlamına gelmez.
Peki bu benzerlikler sadece davranışlarla mı sınırlıdır? Aile ilişkilerinde yalnızca dışardan gözlemlenen davranışların değil, duygusal yakınlık ve güvenle ilişkili süreçlerin de önemli olabileceğini belirtmek gerekir. Elbette yetişkinlikteki bütün davranışlarımızı çocukluk deneyimlerine bağlamak doğru değildir. Bireysel özelliklerimiz, kişilik yapımız ve sosyal çevremiz de bizim davranışlarımızı ve düşüncelerimizi geliştirmemizde çok önemli bir rol oynar. Dolayısıyla geçmişten getirdiğimiz bazı alışkanlıkları sürdürebilsek te onları değiştirme olasılığımız olduğunu da göz ardı etmemeliyiz.
3. Öğrendiğimiz Davranışları Değiştirmek Mümkün mü?
Çocuklukta öğrendiğimiz davranışları değiştirebileceğimizden bahsetmiştik. Mesela, Çocukken anlaşmazlıklar karşısında susmayı öğrenmiş bir kişi, yetişkinlikte duygularını daha açık ifade etmeyi öğrenebilir. Benzer şekilde çatışma sırasında sesini yükseltmeye alışmış bir ebeveyn, farklı iletişim ve problem çözme yetenekleri geliştirebilir. Cai ve arkadaslarının (2022) ebeveynlik müdahaleleri üzerine gerçekleştirdiği araştırmada ebeveynlik becerilerinin yapılandırılmış programlarla geliştirebildiğini ortaya koymaktadır. Yani bize öğretilen davranış kalıplarını zaman içerisinde geliştirerek değiştirebiliriz. Önemli olan kişinin kendi davranışlarının farkında olması ve bunların ilişkilerine nasıl yansıdığını sorgulayabilmesidir. Ancak bu süreç, geçmişte öğrendiğimiz her davranışı yanlış olarak görmek anlamına gelmez. Aynı şekilde olumlu davranışları da koruyup arttırabilir , ilişkilerimizi zorlaştıran davranışlarımızı da yeniden değerlendirerek düzeltebiliriz.
Bazen kendimizde fark ettiğimiz bir davranışın nereden geldigini sorgulamak, farklı bir yaklaşım geliştirmek için bir baslangıç olabilir ve kurduğumuz sosyal ilişkileri anlamamızda bize önemli ipuçları verir. Ancak geçmişimiz, gelecekte nasıl davranacağımızı tek başına belirlemez. Ailemizden aldığımız miras yalnızca gelişimimizin bir parçasıdır. Onunla nasıl ilişki kuracağımız ise yaşam boyunca gelişmeye devam eder.
KAYNAKÇA:
- Bandura, A., Ross, D., & Ross, S. A. (1961). Transmission of aggression through imitation of aggressive models. The Journal of Abnormal and Social Psychology, 63(3), 575.
- Geeraerts, S. B., Spitzer, J., Schulz, S., Capaldi, D. M., Kerr, D. C., & Branje, S. (2025). Intergenerational stability in parenting across two generations: A multilevel meta-analytic review. Psychological bulletin, 151(9), 1170.
- Cai, Q., Chan, A. C., Lee, S. K., Marsalis, S., & Gewirtz, A. H. (2022). Effectiveness of GenerationPMTO to promote parenting and child adjustment: A meta-analytic review. Clinical Child and Family Psychology Review, 25(4), 702–719.


