ÇOCUĞUNUZ TEMBEL DEĞİL, ZİHNİ HACKLENDİ.

"Günde 6 saat masa başında oturuyor ama deneme netleri bir türlü artmıyor. Sanırım yeterince zeki değil ya da içinden gelmiyor..."

Velilerden en sık duyduğum cümle budur. Oysa o odanın kapısını aralayıp içeri baktığınızda gördüğünüz şey bir "tembellik" veya "zekâ" problemi değildir. Gördüğünüz şey, devasa bir sistem hatasıdır.

Günümüz öğrencileri, daha önce hiçbir neslin maruz kalmadığı kadar agresif bir "odak ekonomisi" içinde sınava hazırlanıyor. Gelin, saatlerce masa başında oturan ama zihni masada olmayan o öğrencinin beyninde neler olduğuna Sistem Düşüncesi merceğinden bakalım.

Algoritma Aynası ve Dijital Sis

Öğrencinin sosyal medya (Instagram, TikTok) "Keşfet" algoritması, aslında onun zihinsel beslenme çantasının ta kendisidir. Biz buna "Algoritma Aynası" diyoruz.

Beyin, her 15 saniyede bir değişen, yüksek renkli ve anlık dopamin patlamaları yaratan içeriklere alıştığında bu hıza adapte olur. Bu "hızlı tüketime" alışmış bir zihni, renksiz, hareketsiz ve 40 dakika süren bir TYT paragraf testinin önüne koyduğunuzda sistem doğal olarak çöker. Öğrenci soruyu okur, gözü satırlarda kayar ama zihni çoktan başka bir sekmeye geçmiştir. Buna Dijital Sis (Brain Fog) diyoruz.

"

Sadece Bir Mesaja Bakacağım" Yanılgısı

Ders çalışırken gelen bir mesaja "sadece 10 saniye" bakıp derse dönmenin zararsız olduğu sanılır. Oysa bu büyük bir yanılgıdır.

Bilişsel psikolojide buna "Bağlam Değiştirme Maliyeti" (Context Switching) denir. Odaklandığınız bir problemden kopup telefona baktığınızda, beynin o derin odaklanma seviyesine yeniden ulaşması ortalama 15 ila 23 dakika sürer. Yani öğrenci 1 saatlik ders bloğunda telefonuna sadece 3 kez bakıyorsa, o 1 saatin 45 dakikasını "yeniden odaklanmaya çalışarak" çöpe atıyor demektir. Bu bir çalışma değil, beyni yorma seansıdır.

İrade Masalını Bırakın, Sisteminizi Kurun

Klasik rehberlik anlayışı "İradeli ol, telefonunu sessize al" der. Karşımızda milyar dolarlık dikkat mühendisleri varken, bir ergenden saf iradesiyle bu algoritmaları yenmesini beklemek haksızlıktır.

"Sistem Yaklaşımı" tam olarak burada devreye girer.Bu yaklaşımda; Başarı, yüksek iradeyle değil, çökmeyecek bir sistem tasarlamakla gelir:

1. Telefon "sessizde" masada durmaz; fiziksel karantinaya alınarak odanın dışına bırakılır.
2. "Çok çalışmak" hedeflenmez; "derin çalışmak" (Deep Work) hedeflenir.
3. Soru çözülemeyince hemen video çözüme koşup "pasif izleyici" olmak yerine, o soruyla 5 dakika boğuşarak beyni "savaşçı" moduna geçirmek öğretilir.

Sizin Sisteminiz Nerede Hata Veriyor?

Çocuğunuzun (veya kendinizin) neden beklenen performansı gösteremediğini bulmak için sadece deneme netlerine bakmak yeterli değildir. Motoru bozuk bir aracın hız göstergesine bakarak sorunu çözemezsiniz; kaputu açmanız gerekir.

Uyku kaliteniz, dopamin bağımlılığınız, bilişsel esnekliğiniz ve zaman mimariniz ne durumda?

Unutmayın; patlak bir lastikle gaza basmak sizi hedefe götürmez, sadece jantları parçalar. Sistemi onarmanın vakti geldi.