Psikoterapi Nedir? Terapi Türleri ve Yöntemleri

Psikoterapi, ruhsal sıkıntıları, duygusal sorunları ve davranış güçlüklerini anlamak ve bunlarla baş etmek amacıyla, eğitimli bir ruh sağlığı uzmanı ile danışan arasında yürütülen, konuşmaya dayalı ve yapılandırılmış bir tedavi sürecidir. Günlük dilde kısaca "terapi" olarak da adlandırılır.

Psikoterapi yalnızca tanı almış ruhsal bozukluklar için değil; ilişki sorunları, kayıplar, iş stresi, özgüven güçlükleri ve hayatın zorlayıcı dönemleri için de başvurulan bir destek biçimidir. Psikoterapide amaç, kişinin düşüncelerini, duygularını ve davranışlarını daha iyi anlaması ve hayatını daha işlevsel sürdürmesine yardımcı olacak beceriler geliştirmesidir.

Bu rehberde psikoterapinin ne olduğunu, en yaygın terapi türlerini, "eklektik" ve "psikodinamik" gibi sık duyulan terimlerin anlamını ve size uygun terapiyi seçerken nelere dikkat edebileceğinizi bulabilirsiniz.

Psikoterapi Nasıl İşler?

Psikoterapi genellikle haftada bir yapılan, 45–60 dakikalık seanslar şeklinde ilerler. İlk görüşmelerde uzman, danışanın başvuru nedenini, geçmişini, güncel yaşam koşullarını ve beklentilerini değerlendirir. Ardından birlikte hedefler belirlenir ve uygun yöntem seçilir.

Psikoterapinin etkili olmasında kullanılan yöntem kadar terapötik ilişki de önemlidir. Araştırmalar, danışanın kendini anlaşılmış ve güvende hissetmesinin, terapide ortak hedefler üzerinde anlaşılmasının sürecin başarısıyla ilişkili olduğunu göstermektedir. Psikoterapi sürecinde konuşulanlar, yasal istisnalar dışında gizli tutulur.

Bazı durumlarda psikoterapi, bir psikiyatristin önerdiği ilaç tedavisiyle birlikte yürütülür. İlaçlar hekime danışmadan başlanmamalı veya bırakılmamalıdır. Hangi uzmanın ne yaptığını merak ediyorsanız Psikolog ve Psikiyatrist Farkı rehberine bakabilirsiniz.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) Nedir?

Bilişsel davranışçı terapi, düşüncelerimizin, duygularımızın ve davranışlarımızın birbirini etkilediği fikrine dayanan, yapılandırılmış ve hedef odaklı bir psikoterapi yöntemidir. Temelleri 1960'larda psikiyatrist Aaron T. Beck tarafından atılmıştır; Albert Ellis'in geliştirdiği akılcı duygusal davranışçı terapi de bu alanın öncülerindendir.

BDT'de danışan, sıkıntı yaratan otomatik düşünceleri fark etmeyi, bu düşüncelerin gerçeklik payını sorgulamayı ve daha işlevsel düşünce ve davranışlar geliştirmeyi öğrenir. Seanslar arasında düşünce kaydı tutma ya da kaçınılan durumlarla kademeli olarak yüzleşme gibi ev ödevleri verilebilir.

BDT, kaygı bozuklukları, depresyon, panik bozukluk, obsesif kompulsif bozukluk ve uyku sorunları gibi pek çok alanda araştırmalarla desteklenen yöntemlerden biridir. Kaygıda BDT'nin nasıl kullanıldığını Anksiyete Nedir? rehberinde bulabilirsiniz.

Psikodinamik Nedir?

Psikodinamik, zihindeki bilinçli ve bilinçdışı güçlerin, duyguların ve çatışmaların birbirleriyle etkileşimini ve bu etkileşimin davranışa nasıl yansıdığını anlatan bir terimdir. "Psiko" (ruh, zihin) ve "dinamik" (hareket eden, birbirini etkileyen güçler) sözcüklerinden oluşur. Psikodinamik yaklaşımın kökleri Sigmund Freud'un psikanalizine dayanır. Bu konuda Sigmund Freud Kimdir? rehberine bakabilirsiniz.

Psikodinamik Terapi Nedir?

Psikodinamik terapi, kişinin bugünkü sıkıntılarının geçmiş deneyimlerle, özellikle erken dönem ilişkilerle ve farkında olunmayan duygu ve çatışmalarla bağlantısını anlamaya odaklanan bir psikoterapi yaklaşımıdır. Danışan aklına gelenleri serbestçe paylaşır; tekrar eden ilişki örüntüleri, savunma mekanizmaları ve terapistle kurulan ilişki üzerinde çalışılır.

Klasik psikanalizden farklı olarak psikodinamik terapi genellikle haftada bir veya iki seansla, yüz yüze oturarak yapılır. Kısa süreli ve uzun süreli biçimleri vardır. Tekrarlayan ilişki sorunları, kronik mutsuzluk ve kişilik örüntüleriyle ilgili güçlüklerde tercih edilebilir.

Eklektik Ne Demek?

Eklektik, farklı düşünce sistemlerinden, yöntemlerden ya da tarzlardan uygun görülen unsurların seçilerek bir araya getirilmesi anlamına gelir. Sözcük, Yunanca "seçen, seçici" anlamındaki "eklektikos" sözcüğünden gelir. Örneğin farklı dönemlerin unsurlarını birleştiren bir mimari ya da dekorasyon tarzı "eklektik" olarak tanımlanır.

Eklektik Terapi Nedir?

Psikoterapide eklektik yaklaşım, terapistin tek bir kurama bağlı kalmak yerine, danışanın ihtiyaçlarına göre farklı terapi yöntemlerinden teknikler seçerek kullanmasıdır. Örneğin bir terapist, kaygıyla çalışırken BDT tekniklerini, ilişki örüntüleriyle çalışırken psikodinamik bakış açısını kullanabilir.

Benzer bir kavram olan bütünleştirici (entegratif) terapi, farklı yaklaşımların yalnızca tekniklerini değil kuramsal bakışlarını da tutarlı bir çerçevede birleştirmeyi amaçlar. Eklektik çalışan bir uzmanın birden fazla yaklaşımda eğitim almış olması ve hangi yöntemi neden seçtiğini açıklayabilmesi önemlidir.

Diyalektik Davranış Terapisi (DDT) Nedir?

Diyalektik davranış terapisi, psikolog Marsha Linehan tarafından, özellikle yoğun duygu dalgalanmaları, kendine zarar verme davranışları ve intihar düşünceleri yaşayan kişiler için geliştirilmiş bir terapi yöntemidir. BDT'nin bir türevi olarak doğmuş, bilinçli farkındalık ve kabul unsurlarını da içerir. "Diyalektik" sözcüğü, kabul ile değişim arasındaki dengeyi ifade eder.

DDT dört temel beceri alanı üzerinde durur:

1. Bilinçli farkındalık: Anda kalmak ve yargılamadan gözlemlemek.
2. Sıkıntıya dayanma: Kriz anlarını durumu kötüleştirmeden atlatmak.
3. Duygu düzenleme: Yoğun duyguları tanımak ve yönetmek.
4. Kişilerarası etkinlik: İhtiyaçları ifade etmek ve sınır koymak.

DDT ilk olarak borderline kişilik bozukluğu için geliştirilmiştir; bugün yeme bozuklukları ve madde kullanımı gibi duygu düzenleme güçlüğünün ön planda olduğu başka alanlarda da kullanılmaktadır. Ayrıntılar için Borderline Kişilik Bozukluğu rehberine bakabilirsiniz.

Diğer Psikoterapi Türleri

1. Kabul ve kararlılık terapisi (ACT): Zor düşünce ve duygularla mücadele etmek yerine onlara yer açmayı ve kişinin değerlerine uygun yaşamasını hedefler.
2. Şema terapi: Jeffrey Young tarafından geliştirilmiştir; çocuklukta oluşan ve hayat boyu tekrar eden kalıpları (şemaları) ele alır.
3. EMDR: Travmatik anıların iki taraflı uyaranlar eşliğinde yeniden işlenmesine dayanır. Ayrıntılar için EMDR Terapisi Nedir? rehberine bakabilirsiniz.
4. Kişi odaklı terapi: Carl Rogers'ın geliştirdiği bu yaklaşımda empati, koşulsuz kabul ve içtenlik ön plandadır.
5. Varoluşçu terapi: Anlam, özgürlük, yalnızlık ve ölüm gibi varoluşsal sorular üzerinde durur. Viktor Frankl'ın logoterapisi bu geleneğin örneklerindendir.
6. Aile ve çift terapisi: Sorunu tek bir kişide değil, ilişki sistemi içinde ele alır. Bu alandaki uzmanlar için Aile Danışmanlığı sayfasını ziyaret edebilirsiniz.
7. Grup terapisi: Benzer güçlükler yaşayan kişilerin bir uzman eşliğinde bir araya gelmesiyle yürütülür.
8. Oyun terapisi: Çocukların duygularını oyun aracılığıyla ifade etmesine dayanır.

Size Uygun Terapi Türü Nasıl Seçilir?

Tek bir "en iyi" terapi türü yoktur. Uygun yöntem; yaşadığınız sorunun türüne, belirtilerin şiddetine, kişisel tercihlerinize ve hedeflerinize göre değişir. Seçim yaparken şu sorular yol gösterebilir:

1. Belirli bir sorunla, kısa sürede ve yapılandırılmış biçimde mi çalışmak istiyorsunuz, yoksa kendinizi ve ilişki örüntülerinizi derinlemesine mi anlamak istiyorsunuz?
2. Yaşadığınız sorun için araştırmalarla desteklenen yöntemler hangileri?
3. Uzmanın hangi yaklaşımlarda eğitim aldığını ve süpervizyon deneyimini öğrenebiliyor musunuz?
4. İlk görüşmelerden sonra kendinizi uzmanla rahat ve güvende hissediyor musunuz?

İlk seanslarda uzmana çalışma yöntemini, sürecin nasıl ilerleyeceğini ve tahmini süreyi sormak tamamen doğaldır.

Online Psikoterapi

Online psikoterapi, zaman ve ulaşım güçlüğü yaşayan, farklı bir şehirde ya da ülkede bulunan veya evden çıkmakta zorlanan kişiler için pratik bir seçenektir. Araştırmalar, online yürütülen bilişsel davranışçı terapinin pek çok kişide yüz yüze terapiye yakın sonuçlar verebildiğini göstermektedir. Ancak online terapi herkes için uygun olmayabilir; kriz durumlarında ve ağır belirtilerde yüz yüze destek tercih edilmelidir.

Ne Zaman Uzmana Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak faydalı olabilir:

1. Kaygı, mutsuzluk ya da öfke birkaç haftadan uzun süredir devam ediyorsa
2. İş, okul, uyku veya ilişkiler olumsuz etkileniyorsa
3. Bir kayıp, ayrılık ya da travmatik bir olayın ardından toparlanmakta zorlanıyorsanız
4. Aynı ilişki sorunları tekrar tekrar yaşanıyorsa
5. Duygularla baş etmek için alkol veya madde kullanılıyorsa

Yaşamına son vermeyi düşünen ya da kendine zarar verme isteği hisseden biri varsa beklemeden 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın veya en yakın acil servise başvurun. Advicemy'de farklı terapi yaklaşımlarıyla çalışan uzmanların profillerini, uzmanlık alanlarını ve yorumlarını Online Psikolog sayfasından inceleyebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Psikoterapi ile danışmanlık arasındaki fark nedir?

Danışmanlık genellikle belirli bir sorun ya da yaşam dönemine odaklanan, daha kısa süreli bir destek biçimidir. Psikoterapi ise ruhsal bozukluklar dâhil daha derin ve süregelen güçlüklerle çalışabilen, belirli kuramlara dayalı yapılandırılmış bir tedavi sürecidir. Pratikte iki kavram zaman zaman iç içe kullanılır; uzmanın eğitimi ve çalışma alanı belirleyicidir.

Psikoterapi ne kadar sürer?

Psikoterapinin süresi kişiye, yaşanan soruna ve kullanılan yönteme göre değişir. Bilişsel davranışçı terapi gibi yapılandırılmış yöntemler çoğu zaman birkaç ay sürecek şekilde planlanırken psikodinamik terapi daha uzun sürebilir. Süreç, uzmanla birlikte düzenli olarak değerlendirilir ve hedeflere göre şekillenir.

Bilişsel davranışçı terapi her sorun için uygun mu?

Bilişsel davranışçı terapi pek çok sorunda araştırmalarla desteklenen bir yöntemdir, ancak herkes ve her durum için en uygun seçenek olmayabilir. Bazı kişiler ilişki örüntülerini derinlemesine anlamaya odaklanan yaklaşımlardan, bazıları ise travma odaklı yöntemlerden daha fazla fayda görebilir. Uygun yöntem uzmanla birlikte belirlenmelidir.

Eklektik çalışan terapist iyi midir?

Eklektik çalışmak tek başına iyi ya da kötü değildir. Önemli olan, terapistin kullandığı yaklaşımlarda yeterli eğitim almış olması ve hangi tekniği neden seçtiğini tutarlı biçimde açıklayabilmesidir. Pek çok deneyimli terapist, danışanın ihtiyacına göre farklı yöntemlerden yararlanır. Uzmanınıza çalışma biçimini sormak her zaman yerindedir.

Psikoterapide ilaç kullanılır mı?

Psikoterapi konuşmaya dayalı bir yöntemdir ve ilaç içermez. Bazı durumlarda psikiyatrist, psikoterapiyle birlikte ilaç tedavisi önerebilir. İlaç tedavisine yalnızca hekim karar verir; ilaçlar hekime danışmadan başlanmamalı veya bırakılmamalıdır. Psikoterapi ve ilaç tedavisinin birlikte yürütüldüğü durumlarda uzmanlar arasında iş birliği yapılması faydalı olur.

İlk terapi seansında ne olur?

İlk seans genellikle tanışma ve değerlendirme amacı taşır. Uzman başvuru nedeninizi, yaşam koşullarınızı ve beklentilerinizi sorar; siz de onun çalışma yöntemi, seans sıklığı ve gizlilik kuralları hakkında soru sorabilirsiniz. İlk seansta her şeyi anlatmak zorunda değilsiniz. Bu görüşme, uzmanla birlikte çalışıp çalışamayacağınızı anlamak için de bir fırsattır.

Sonuç

Psikoterapi, ruhsal sıkıntıları anlamak ve bunlarla daha sağlıklı yollarla baş etmek için kullanılan, farklı kuram ve yöntemlere dayanan bir destek sürecidir. Bilişsel davranışçı terapiden psikodinamik terapiye, diyalektik davranış terapisinden eklektik yaklaşımlara kadar her yöntemin kendine özgü güçlü yanları vardır. Size en uygun yolu, ihtiyaçlarınızı değerlendiren bir uzmanla birlikte bulmak en sağlıklı başlangıçtır.